रामायण · अध्याय 7.009

कस्य चित् त्व् अथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः
रसातलान् मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह

नीलजीमूतसंकाशस् तप्तकाञ्चनकुण्डलः
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्मम् इव श्रियम्
अथापश्यत् स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम्

तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम्
अथाब्ब्रवीत् सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः

पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं ते ऽतिवर्तते
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः

त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके
प्रत्याख्यानाच् च भीतैस् त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे

कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेद् इति पुत्रिके

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति

सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम्
गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम्

ईदृशास् ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः
तेजसा भास्करसमा यादृशो ऽयं धनेश्वरः

एतस्मिन्न् अन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः
अग्निहोत्रम् उपातिष्ठच् चतुर्थ इव पावकः

सा तु तां दारुणां वेलाम् अचिन्त्य पितृगौरवात्
उपसृत्याग्रतस् तस्य चरणाधोमुखी स्थिता

स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
अब्रवीत् परमोदारो दीप्यमान इवौजसा

भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वम् इहागता
किं कार्यं कस्य वा हेतोस् तत्त्वतो ब्रूहि शोभने

एवम् उक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिर् अथाब्रवीत्
आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुम् अर्हसि मे मतम्

किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ् शासनात् पितुर् आगताम्
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

स तु गत्वा मुनिर् ध्यानं वाक्यम् एतद् उवाच ह
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन् मनोगतम्

दारुणायां तु वेलायां यस्मात् त्वं माम् उपस्थिता
शृणु तस्मात् सुतान् भद्रे यादृशाञ् जनयिष्यसि

दारुणान् दारुणाकारान् दारुणाभिजनप्रियान्
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान् क्रूरकर्मणः

सा तु तद् वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद् वचः
भगवन् नेदृशाः पुत्रास् त्वत्तो ऽर्हा ब्रह्मयोनितः

अथाब्रवीन् मुनिस् तत्र पश्चिमो यस् तवात्मजः
मम वंशानुरूपश् च धर्मात्मा च भविष्यति

एवम् उक्ता तु सा कन्या राम कालेन केन चित्
जनयाम् आस बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम्

दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम्
ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम्

जातमात्रे ततस् तस्मिन् सज्वालकवलाः शिवाः
क्रव्यादाश् चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे

ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश् च खरनिस्वनाः
प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश् चापतन् भुवि

अथ नामाकरोत् तस्य पितामहसमः पिता
दशशीर्षः प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति

तस्य त्व् अनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः
प्रमाणाद् यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते

ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना
विभीषणश् च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः

ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः
तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरो ऽभवत्

कुम्भकर्णः प्रमत्तस् तु महर्षीन् धर्मसंश्रितान्
त्रैलोक्यं त्रासयन् दुष्टो भक्षयन् विचचार ह

विभीषणस् तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः
स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः

अथ वित्तेश्वरो देवस् तत्र कालेन केन चित्
आगच्छत् पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं

तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तम् इव तेजसा
आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवम् उवाच ह

पुत्रवैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम्
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वम् ईदृशम्

दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम
यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः

मातुस् तद् वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्
अमर्षम् अतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत् तदा

सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिको ऽपि वा
भविष्याम्य् अचिरान् मातः संतापं त्यज हृद्गतम्

ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः
प्राप्स्यामि तपसा कामम् इति कृत्वाध्यवस्य च
आगच्छद् आत्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम्