रामायण · अध्याय 6.116

शिरस्य् अञ्जलिम् आदाय कैकेयीनन्दिवर्धनः
बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम्

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम
तद् ददामि पुनस् तुभ्यं यथा त्वम् अददा मम

धुरम् एकाकिना न्यस्ताम् ऋषभेण बलीयसा
किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुम् अहम् उत्सहे

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुर् इव क्षरन्
दुर्बन्धनम् इदं मन्ये राज्यच्छिद्रम् असंवृतम्

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः
नान्वेतुम् उत्सहे देव तव मार्गम् अरिंदम

यथा च रोपितो वृक्षो जातश् चान्तर्निवेशने
महांश् च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान्

शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत्
तस्य नानुभवेद् अर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते

एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि
यद्य् अस्मान् मनुजेन्द्र त्वं भक्तान् भृत्यान् न शाधि हि

जगद् अद्याभिषिक्तं त्वाम् अनुपश्यतु सर्वतः
प्रतपन्तम् इवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं

तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः
मधुरैर् गीतशब्दैश् च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च

यावद् आवर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा
तावत् त्वम् इह सर्वस्य स्वामित्वम् अभिवर्तय

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे

ततः शत्रुघ्नवचनान् निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः
सुखहस्ताः सुशीघ्राश् च राघवं पर्युपासत

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले
सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे

विशोधितजटः स्नातश् चित्रमाल्यानुलेपनः
महार्हवसनोपेतस् तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन्

प्रतिकर्म च रामस्य कारयाम् आस वीर्यवान्
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवान् इक्ष्वाकुकुलवर्धनः

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः
आत्मनैव तदा चक्रुर् मनस्विन्यो मनोहरम्

ततो राघवपत्नीनां सर्वासाम् एव शोभनम्
चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला

ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः
योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम्

अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम्
आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः

अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये
पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयाम् आसुर् अर्थवत्

मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च
सर्वम् एवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः
कर्तुम् अर्हथ रामस्य यद् यन् मङ्गलपूर्वकम्

इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम्
नगरान् निर्ययुस् तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथम् इन्द्र इवानघः
प्रययौ रथम् आस्थाय रामो नगरम् उत्तमम्

जग्राह भरतो रश्मीञ् शत्रुघ्नश् छत्रम् आददे
लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत्

श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः
अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः

ऋषिसंघैर् तदाकाशे देवैश् च समरुद्गणैः
स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः

ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम्
आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः

नवनागसहस्राणि ययुर् आस्थाय वानराः
मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः

शङ्खशब्दप्रणादैश् च दुन्दुभीनां च निस्वनैः
प्रययू पुरुषव्याघ्रस् तां पुरीं हर्म्यमालिनीम्

ददृशुस् ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम्
विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः
अनुजग्मुर् महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम्

अमात्यैर् ब्राह्मणैश् चैव तथा प्रकृतिभिर् वृतः
श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः

स पुरोगामिभिस् तूर्यैस् तालस्वस्तिकपाणिभिः
प्रव्याहरद्भिर् मुदितैर् मङ्गलानि ययौ वृतः

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास् तथा द्विजाः
नरा मोदकहस्ताश् च रामस्य पुरतो ययुः

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे
वानराणां च तत् कर्म व्याचचक्षे ऽथ मन्त्रिणाम्
श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुर् अयोध्यापुरवासिनः

द्युतिमान् एतद् आख्याय रामो वानरसंवृतः
हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश ह

ततो ह्य् अभ्युच्छ्रयन् पौराः पताकास् ते गृहे गृहे
ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यम् आससाद पितुर् गृहम्

पितुर् भवनम् आसाद्य प्रविश्य च महात्मनः
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत्

अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम्
अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः

यच् च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत्
मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः
पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तम् आलयम्

ततस् तैलप्रदीपांश् च पर्यङ्कास्तरणानि च
गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः
अभिषेकाय रामस्य दूतान् आज्ञापय प्रभो

सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान्
ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान्

यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम्
पूर्णैर् घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः

एवम् उक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः
उत्पेतुर् गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः

जाम्बवांश् च हनूमांश् च वेगदर्शी च वानरः
ऋषभश् चैव कलशाञ् जलपूर्णान् अथानयन्
नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैर् उपाहरन्

पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णम् अथानयत्
सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्वरत्नविभूषितम्

ऋषभो दक्षिणात् तूर्णं समुद्राज् जलम् आहरत्

रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम्
गवयः पश्चिमात् तोयम् आजहार महार्णवात्

रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः
उत्तराच् च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः

अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह
पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश् च न्यवेदयत्

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह
रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत्

वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिर् अथ काश्यपः
कात्यायनः सुयज्ञश् च गौतमो विजयस् तथा

अभ्यषिञ्चन् नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा

ऋत्विग्भिर् ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर् मन्त्रिभिस् तथा
योधैश् चैवाभ्यषिञ्चंस् ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः

सर्वौषधिरसैश् चापि दैवतैर् नभसि स्थितैः
चतुर्हिर् लोकपालैश् च सर्वैर् देवैश् च संगतैः

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम्
श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः
अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः

मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम्
राघवाय ददौ वायुर् वासवेन प्रचोदितः

सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम्
मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः

प्रजगुर् देवगन्धर्वा ननृतुश् चाप्सरो गणाः
अभिषेके तद् अर्हस्य तदा रामस्य धीमतः

भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश् च पादपाः
गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे

सहस्रशतम् अश्वानां धेनूनां च गवां तथा
ददौ शतं वृषान् पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः

त्रिंशत्कोटीर् हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः
नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः

अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम्
सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन् मनुजर्षभः

वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते
वालिपुत्राय धृतिमान् अङ्गदायाङ्गदे ददौ

मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारम् अनुत्तमम्
सीतायै प्रददौ रामश् चन्द्ररश्मिसमप्रभम्

अरजे वाससी दिव्ये शुभान्य् आभरणानि च
अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे

अवमुच्यात्मनः कण्ठाद् धारं जनकनन्दिनी
अवैक्षत हरीन् सर्वान् भर्तारं च मुहुर् मुहुः

ताम् इङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम्
प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि

पौरुषं विक्रमो बुद्धिर् यस्मिन्न् एतानि नित्यदा
ददौ सा वायुपुत्राय तं हारम् असितेक्षणा

हनूमांस् तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः
चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः

ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः
सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः

सर्ववानरवृद्धाश् च ये चान्ये वानरेश्वराः
वासोभिर् भूषणैश् चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः

यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश् च पुष्कलैर्
प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुर् एव यथागतम्

राघवः परमोदारः शशास परया मुदा
उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन
तुल्यं मया त्वं पितृभिर् धृता या तां यौवराज्ये धुरम् उद्वहस्व

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो यदा न सौमित्रिर् उपैति योगम्
नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये ततो ऽभ्यषिञ्चद् भरतं महात्मा

राघवश् चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यम् अनुत्तमम्
ईजे बहुविधैर् यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत्
अन्यैश् च विविधैर् यज्ञैर् अयजत् पार्थिवर्षभः

राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः
शताश्वमेधान् आजह्रे सदश्वान् भूरिदक्षिणान्

आजानुलम्बिबाहुश् च महास्कन्धः प्रतापवान्
लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीम् अन्वपालयत्

न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम्
न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति

निर्दस्युर् अभवल् लोको नानर्थः कं चिद् अस्पृशत्
न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते

सर्वं मुदितम् एवासीत् सर्वो धर्मपरो ऽभवत्
रामम् एवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन् परस्परम्

आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः
निरामया विशोकाश् च रामे राज्यं प्रशासति

नित्यपुष्पा नित्यफलास् तरवः स्कन्धविस्तृताः
कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश् च मारुतः

स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैर् एव कर्मभिः
आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः

सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः
दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यम् अकारयत्