રામાયણ · અધ્યાય 6.116

શિરસ્ય્ અઞ્જલિમ્ આદાય કૈકેયીનન્દિવર્ધનઃ
બભાષે ભરતો જ્યેષ્ઠં રામં સત્યપરાક્રમમ્

પૂજિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમ્ ઇદં મમ
તદ્ દદામિ પુનસ્ તુભ્યં યથા ત્વમ્ અદદા મમ

ધુરમ્ એકાકિના ન્યસ્તામ્ ઋષભેણ બલીયસા
કિશોરવદ્ ગુરું ભારં ન વોઢુમ્ અહમ્ ઉત્સહે

વારિવેગેન મહતા ભિન્નઃ સેતુર્ ઇવ ક્ષરન્
દુર્બન્ધનમ્ ઇદં મન્યે રાજ્યચ્છિદ્રમ્ અસંવૃતમ્

ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય હંસસ્યેવ ચ વાયસઃ
નાન્વેતુમ્ ઉત્સહે દેવ તવ માર્ગમ્ અરિંદમ

યથા ચ રોપિતો વૃક્ષો જાતશ્ ચાન્તર્નિવેશને
મહાંશ્ ચ સુદુરારોહો મહાસ્કન્ધઃ પ્રશાખવાન્

શીર્યેત પુષ્પિતો ભૂત્વા ન ફલાનિ પ્રદર્શયેત્
તસ્ય નાનુભવેદ્ અર્થં યસ્ય હેતોઃ સ રોપ્યતે

એષોપમા મહાબાહો ત્વમ્ અર્થં વેત્તુમ્ અર્હસિ
યદ્ય્ અસ્માન્ મનુજેન્દ્ર ત્વં ભક્તાન્ ભૃત્યાન્ ન શાધિ હિ

જગદ્ અદ્યાભિષિક્તં ત્વામ્ અનુપશ્યતુ સર્વતઃ
પ્રતપન્તમ્ ઇવાદિત્યં મધ્યાહ્ને દીપ્તતેજસં

તૂર્યસંઘાતનિર્ઘોષૈઃ કાઞ્ચીનૂપુરનિસ્વનૈઃ
મધુરૈર્ ગીતશબ્દૈશ્ ચ પ્રતિબુધ્યસ્વ શેષ્વ ચ

યાવદ્ આવર્તતે ચક્રં યાવતી ચ વસુંધરા
તાવત્ ત્વમ્ ઇહ સર્વસ્ય સ્વામિત્વમ્ અભિવર્તય

ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રામઃ પરપુરંજયઃ
તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ નિષસાદાસને શુભે

તતઃ શત્રુઘ્નવચનાન્ નિપુણાઃ શ્મશ્રુવર્ધકાઃ
સુખહસ્તાઃ સુશીઘ્રાશ્ ચ રાઘવં પર્યુપાસત

પૂર્વં તુ ભરતે સ્નાતે લક્ષ્મણે ચ મહાબલે
સુગ્રીવે વાનરેન્દ્રે ચ રાક્ષસેન્દ્રે વિભીષણે

વિશોધિતજટઃ સ્નાતશ્ ચિત્રમાલ્યાનુલેપનઃ
મહાર્હવસનોપેતસ્ તસ્થૌ તત્ર શ્રિયા જ્વલન્

પ્રતિકર્મ ચ રામસ્ય કારયામ્ આસ વીર્યવાન્
લક્ષ્મણસ્ય ચ લક્ષ્મીવાન્ ઇક્ષ્વાકુકુલવર્ધનઃ

પ્રતિકર્મ ચ સીતાયાઃ સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ
આત્મનૈવ તદા ચક્રુર્ મનસ્વિન્યો મનોહરમ્

તતો રાઘવપત્નીનાં સર્વાસામ્ એવ શોભનમ્
ચકાર યત્નાત્ કૌસલ્યા પ્રહૃષ્ટા પુત્રવત્સલા

તતઃ શત્રુઘ્નવચનાત્ સુમન્ત્રો નામ સારથિઃ
યોજયિત્વાભિચક્રામ રથં સર્વાઙ્ગશોભનમ્

અર્કમણ્ડલસંકાશં દિવ્યં દૃષ્ટ્વા રથં સ્થિતમ્
આરુરોહ મહાબાહૂ રામઃ સત્યપરાક્રમઃ

અયોધ્યાયાં તુ સચિવા રાજ્ઞો દશરથસ્ય યે
પુરોહિતં પુરસ્કૃત્ય મન્ત્રયામ્ આસુર્ અર્થવત્

મન્ત્રયન્ રામવૃદ્ધ્યર્થં વૃત્ત્યર્થં નગરસ્ય ચ
સર્વમ્ એવાભિષેકાર્થં જયાર્હસ્ય મહાત્મનઃ
કર્તુમ્ અર્હથ રામસ્ય યદ્ યન્ મઙ્ગલપૂર્વકમ્

ઇતિ તે મન્ત્રિણઃ સર્વે સંદિશ્ય તુ પુરોહિતમ્
નગરાન્ નિર્યયુસ્ તૂર્ણં રામદર્શનબુદ્ધયઃ

હરિયુક્તં સહસ્રાક્ષો રથમ્ ઇન્દ્ર ઇવાનઘઃ
પ્રયયૌ રથમ્ આસ્થાય રામો નગરમ્ ઉત્તમમ્

જગ્રાહ ભરતો રશ્મીઞ્ શત્રુઘ્નશ્ છત્રમ્ આદદે
લક્ષ્મણો વ્યજનં તસ્ય મૂર્ધ્નિ સંપર્યવીજયત્

શ્વેતં ચ વાલવ્યજનં સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ
અપરં ચન્દ્રસંકાશં રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ

ઋષિસંઘૈર્ તદાકાશે દેવૈશ્ ચ સમરુદ્ગણૈઃ
સ્તૂયમાનસ્ય રામસ્ય શુશ્રુવે મધુરધ્વનિઃ

તતઃ શત્રુંજયં નામ કુઞ્જરં પર્વતોપમમ્
આરુરોહ મહાતેજાઃ સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ

નવનાગસહસ્રાણિ યયુર્ આસ્થાય વાનરાઃ
માનુષં વિગ્રહં કૃત્વા સર્વાભરણભૂષિતાઃ

શઙ્ખશબ્દપ્રણાદૈશ્ ચ દુન્દુભીનાં ચ નિસ્વનૈઃ
પ્રયયૂ પુરુષવ્યાઘ્રસ્ તાં પુરીં હર્મ્યમાલિનીમ્

દદૃશુસ્ તે સમાયાન્તં રાઘવં સપુરઃસરમ્
વિરાજમાનં વપુષા રથેનાતિરથં તદા

તે વર્ધયિત્વા કાકુત્સ્થં રામેણ પ્રતિનન્દિતાઃ
અનુજગ્મુર્ મહાત્માનં ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતમ્

અમાત્યૈર્ બ્રાહ્મણૈશ્ ચૈવ તથા પ્રકૃતિભિર્ વૃતઃ
શ્રિયા વિરુરુચે રામો નક્ષત્રૈર્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ

સ પુરોગામિભિસ્ તૂર્યૈસ્ તાલસ્વસ્તિકપાણિભિઃ
પ્રવ્યાહરદ્ભિર્ મુદિતૈર્ મઙ્ગલાનિ યયૌ વૃતઃ

અક્ષતં જાતરૂપં ચ ગાવઃ કન્યાસ્ તથા દ્વિજાઃ
નરા મોદકહસ્તાશ્ ચ રામસ્ય પુરતો યયુઃ

સખ્યં ચ રામઃ સુગ્રીવે પ્રભાવં ચાનિલાત્મજે
વાનરાણાં ચ તત્ કર્મ વ્યાચચક્ષે ઽથ મન્ત્રિણામ્
શ્રુત્વા ચ વિસ્મયં જગ્મુર્ અયોધ્યાપુરવાસિનઃ

દ્યુતિમાન્ એતદ્ આખ્યાય રામો વાનરસંવૃતઃ
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણામ્ અયોધ્યાં પ્રવિવેશ હ

તતો હ્ય્ અભ્યુચ્છ્રયન્ પૌરાઃ પતાકાસ્ તે ગૃહે ગૃહે
ઐક્ષ્વાકાધ્યુષિતં રમ્યમ્ આસસાદ પિતુર્ ગૃહમ્

પિતુર્ ભવનમ્ આસાદ્ય પ્રવિશ્ય ચ મહાત્મનઃ
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચાભ્યવાદયત્

અથાબ્રવીદ્ રાજપુત્રો ભરતં ધર્મિણાં વરમ્
અથોપહિતયા વાચા મધુરં રઘુનન્દનઃ

યચ્ ચ મદ્ભવનં શ્રેષ્ઠં સાશોકવનિકં મહત્
મુક્તાવૈદૂર્યસંકીર્ણં સુગ્રીવસ્ય નિવેદય

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા ભરતઃ સત્યવિક્રમઃ
પાણૌ ગૃહીત્વા સુગ્રીવં પ્રવિવેશ તમ્ આલયમ્

તતસ્ તૈલપ્રદીપાંશ્ ચ પર્યઙ્કાસ્તરણાનિ ચ
ગૃહીત્વા વિવિશુઃ ક્ષિપ્રં શત્રુઘ્નેન પ્રચોદિતાઃ

ઉવાચ ચ મહાતેજાઃ સુગ્રીવં રાઘવાનુજઃ
અભિષેકાય રામસ્ય દૂતાન્ આજ્ઞાપય પ્રભો

સૌવર્ણાન્ વાનરેન્દ્રાણાં ચતુર્ણાં ચતુરો ઘટાન્
દદૌ ક્ષિપ્રં સ સુગ્રીવઃ સર્વરત્નવિભૂષિતાન્

યથા પ્રત્યૂષસમયે ચતુર્ણાં સાગરામ્ભસામ્
પૂર્ણૈર્ ઘટૈઃ પ્રતીક્ષધ્વં તથા કુરુત વાનરાઃ

એવમ્ ઉક્તા મહાત્માનો વાનરા વારણોપમાઃ
ઉત્પેતુર્ ગગનં શીઘ્રં ગરુડા ઇવ શીઘ્રગાઃ

જામ્બવાંશ્ ચ હનૂમાંશ્ ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ
ઋષભશ્ ચૈવ કલશાઞ્ જલપૂર્ણાન્ અથાનયન્
નદીશતાનાં પઞ્ચાનાં જલે કુમ્ભૈર્ ઉપાહરન્

પૂર્વાત્ સમુદ્રાત્ કલશં જલપૂર્ણમ્ અથાનયત્
સુષેણઃ સત્ત્વસંપન્નઃ સર્વરત્નવિભૂષિતમ્

ઋષભો દક્ષિણાત્ તૂર્ણં સમુદ્રાજ્ જલમ્ આહરત્

રક્તચન્દનકર્પૂરૈઃ સંવૃતં કાઞ્ચનં ઘટમ્
ગવયઃ પશ્ચિમાત્ તોયમ્ આજહાર મહાર્ણવાત્

રત્નકુમ્ભેન મહતા શીતં મારુતવિક્રમઃ
ઉત્તરાચ્ ચ જલં શીઘ્રં ગરુડાનિલવિક્રમઃ

અભિષેકાય રામસ્ય શત્રુઘ્નઃ સચિવૈઃ સહ
પુરોહિતાય શ્રેષ્ઠાય સુહૃદ્ભ્યશ્ ચ ન્યવેદયત્

તતઃ સ પ્રયતો વૃદ્ધો વસિષ્ઠો બ્રાહ્મણૈઃ સહ
રામં રત્નમયો પીઠે સહસીતં ન્યવેશયત્

વસિષ્ઠો વામદેવશ્ ચ જાબાલિર્ અથ કાશ્યપઃ
કાત્યાયનઃ સુયજ્ઞશ્ ચ ગૌતમો વિજયસ્ તથા

અભ્યષિઞ્ચન્ નરવ્યાઘ્રં પ્રસન્નેન સુગન્ધિના
સલિલેન સહસ્રાક્ષં વસવો વાસવં યથા

ઋત્વિગ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ પૂર્વં કન્યાભિર્ મન્ત્રિભિસ્ તથા
યોધૈશ્ ચૈવાભ્યષિઞ્ચંસ્ તે સંપ્રહૃષ્ટાઃ સનૈગમૈઃ

સર્વૌષધિરસૈશ્ ચાપિ દૈવતૈર્ નભસિ સ્થિતૈઃ
ચતુર્હિર્ લોકપાલૈશ્ ચ સર્વૈર્ દેવૈશ્ ચ સંગતૈઃ

છત્રં તસ્ય ચ જગ્રાહ શત્રુઘ્નઃ પાણ્ડુરં શુભમ્
શ્વેતં ચ વાલવ્યજનં સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ
અપરં ચન્દ્રસંકાશં રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ

માલાં જ્વલન્તીં વપુષા કાઞ્ચનીં શતપુષ્કરામ્
રાઘવાય દદૌ વાયુર્ વાસવેન પ્રચોદિતઃ

સર્વરત્નસમાયુક્તં મણિરત્નવિભૂષિતમ્
મુક્તાહારં નરેન્દ્રાય દદૌ શક્રપ્રચોદિતઃ

પ્રજગુર્ દેવગન્ધર્વા નનૃતુશ્ ચાપ્સરો ગણાઃ
અભિષેકે તદ્ અર્હસ્ય તદા રામસ્ય ધીમતઃ

ભૂમિઃ સસ્યવતી ચૈવ ફલવન્તશ્ ચ પાદપાઃ
ગન્ધવન્તિ ચ પુષ્પાણિ બભૂવૂ રાઘવોત્સવે

સહસ્રશતમ્ અશ્વાનાં ધેનૂનાં ચ ગવાં તથા
દદૌ શતં વૃષાન્ પૂર્વં દ્વિજેભ્યો મનુજર્ષભઃ

ત્રિંશત્કોટીર્ હિરણ્યસ્ય બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ પુનઃ
નાનાભરણવસ્ત્રાણિ મહાર્હાણિ ચ રાઘવઃ

અર્કરશ્મિપ્રતીકાશાં કાઞ્ચનીં મણિવિગ્રહામ્
સુગ્રીવાય સ્રજં દિવ્યાં પ્રાયચ્છન્ મનુજર્ષભઃ

વૈદૂર્યમણિચિત્રે ચ વજ્રરત્નવિભૂષિતે
વાલિપુત્રાય ધૃતિમાન્ અઙ્ગદાયાઙ્ગદે દદૌ

મણિપ્રવરજુષ્ટં ચ મુક્તાહારમ્ અનુત્તમમ્
સીતાયૈ પ્રદદૌ રામશ્ ચન્દ્રરશ્મિસમપ્રભમ્

અરજે વાસસી દિવ્યે શુભાન્ય્ આભરણાનિ ચ
અવેક્ષમાણા વૈદેહી પ્રદદૌ વાયુસૂનવે

અવમુચ્યાત્મનઃ કણ્ઠાદ્ ધારં જનકનન્દિની
અવૈક્ષત હરીન્ સર્વાન્ ભર્તારં ચ મુહુર્ મુહુઃ

તામ્ ઇઙ્ગિતજ્ઞઃ સંપ્રેક્ષ્ય બભાષે જનકાત્મજામ્
પ્રદેહિ સુભગે હારં યસ્ય તુષ્ટાસિ ભામિનિ

પૌરુષં વિક્રમો બુદ્ધિર્ યસ્મિન્ન્ એતાનિ નિત્યદા
દદૌ સા વાયુપુત્રાય તં હારમ્ અસિતેક્ષણા

હનૂમાંસ્ તેન હારેણ શુશુભે વાનરર્ષભઃ
ચન્દ્રાંશુચયગૌરેણ શ્વેતાભ્રેણ યથાચલઃ

તતો દ્વિવિદ મૈન્દાભ્યાં નીલાય ચ પરંતપઃ
સર્વાન્ કામગુણાન્ વીક્ષ્ય પ્રદદૌ વસુધાધિપઃ

સર્વવાનરવૃદ્ધાશ્ ચ યે ચાન્યે વાનરેશ્વરાઃ
વાસોભિર્ ભૂષણૈશ્ ચૈવ યથાર્હં પ્રતિપૂજિતાઃ

યથાર્હં પૂજિતાઃ સર્વે કામૈ રત્નૈશ્ ચ પુષ્કલૈર્
પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે જગ્મુર્ એવ યથાગતમ્

રાઘવઃ પરમોદારઃ શશાસ પરયા મુદા
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો ધર્મજ્ઞં ધર્મવત્સલઃ

આતિષ્ઠ ધર્મજ્ઞ મયા સહેમાં ગાં પૂર્વરાજાધ્યુષિતાં બલેન
તુલ્યં મયા ત્વં પિતૃભિર્ ધૃતા યા તાં યૌવરાજ્યે ધુરમ્ ઉદ્વહસ્વ

સર્વાત્મના પર્યનુનીયમાનો યદા ન સૌમિત્રિર્ ઉપૈતિ યોગમ્
નિયુજ્યમાનો ભુવિ યૌવરાજ્યે તતો ઽભ્યષિઞ્ચદ્ ભરતં મહાત્મા

રાઘવશ્ ચાપિ ધર્માત્મા પ્રાપ્ય રાજ્યમ્ અનુત્તમમ્
ઈજે બહુવિધૈર્ યજ્ઞૈઃ સસુહૃદ્ભ્રાતૃબાન્ધવઃ

પૌણ્ડરીકાશ્વમેધાભ્યાં વાજપેયેન ચાસકૃત્
અન્યૈશ્ ચ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ અયજત્ પાર્થિવર્ષભઃ

રાજ્યં દશસહસ્રાણિ પ્રાપ્ય વર્ષાણિ રાઘવઃ
શતાશ્વમેધાન્ આજહ્રે સદશ્વાન્ ભૂરિદક્ષિણાન્

આજાનુલમ્બિબાહુશ્ ચ મહાસ્કન્ધઃ પ્રતાપવાન્
લક્ષ્મણાનુચરો રામઃ પૃથિવીમ્ અન્વપાલયત્

ન પર્યદેવન્ વિધવા ન ચ વ્યાલકૃતં ભયમ્
ન વ્યાધિજં ભયં વાપિ રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ

નિર્દસ્યુર્ અભવલ્ લોકો નાનર્થઃ કં ચિદ્ અસ્પૃશત્
ન ચ સ્મ વૃદ્ધા બાલાનાં પ્રેતકાર્યાણિ કુર્વતે

સર્વં મુદિતમ્ એવાસીત્ સર્વો ધર્મપરો ઽભવત્
રામમ્ એવાનુપશ્યન્તો નાભ્યહિંસન્ પરસ્પરમ્

આસન્ વર્ષસહસ્રાણિ તથા પુત્રસહસ્રિણઃ
નિરામયા વિશોકાશ્ ચ રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ

નિત્યપુષ્પા નિત્યફલાસ્ તરવઃ સ્કન્ધવિસ્તૃતાઃ
કાલવર્ષી ચ પર્જન્યઃ સુખસ્પર્શશ્ ચ મારુતઃ

સ્વકર્મસુ પ્રવર્તન્તે તુષ્ઠાઃ સ્વૈર્ એવ કર્મભિઃ
આસન્ પ્રજા ધર્મપરા રામે શાસતિ નાનૃતાઃ

સર્વે લક્ષણસંપન્નાઃ સર્વે ધર્મપરાયણાઃ
દશવર્ષસહસ્રાણિ રામો રાજ્યમ્ અકારયત્