रामायण · अध्याय 6.099

तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम्
ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत

दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्

ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्य् अपि पुरंदरः

ऋषयश् च महीदेवा गन्धर्वाश् च यशस्विनः
ननु नाम तवोद्वेगाच् चारणाश् च दिशो गताः

स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः
न व्यपत्रपसे राजन् किम् इदं राक्षसर्षभ

कथं त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः

मानुषाणाम् अविषये चरतः कामरूपिणः
विनाशस् तव रामेण संयुगे नोपपद्यते

न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम्

इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया
स्मरद्भिर् इव तद् वैरम् इन्द्रियैर् एव निर्जितः

अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयम् आगतः
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्

यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर् बहुभिर् वृतः
खरस् तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः

यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैर् अपि
प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्

क्रियताम् अविरोधश् च राघवेणेति यन् मया
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिर् आगता

अकस्माच् चाभिकामो ऽसि सीतां राक्षसपुंगव
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च

अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश् चापि दुर्मते
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्य् असदृशं कृतम्

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली
मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान् न बुध्यसे

सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युर् अलक्षणः
तव तावद् अयं मृत्युर् मैथिलीकृतलक्षणः

मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति
अल्पपुण्या त्व् अहं घोरे पतिता शोकसागरे

कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया

विमानेनानुरूपेण या याम्य् अतुलया श्रिया
पश्यन्ती विविधान् देशांस् तांस् तांश् चित्रस्रगम्बरा
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात् तव

सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यद् अब्रवीत्
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः

कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना
त्वया कृतम् इदं सर्वम् अनाथं रक्षसां कुलम्

न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः
स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः
आत्मानम् अनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम्

नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः
सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे

महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्व् अपलायिनः
यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे

येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा
वज्रो वज्रधरस्येव सो ऽयं ते सततार्चितः

रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः
परिघो व्यवकीर्णस् ते बाणैश् छिन्नः सहस्रधा

धिग् अस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा
त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने फलते शोकपीडितम्

एतस्मिन्न् अन्तरे रामो विभीषणम् उवाच ह
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश् चैता निवर्तय

तं प्रश्रितस् ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः
विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः
रामस्यैवानुवृत्त्यर्थम् उत्तरं प्रत्यभाषत

त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसम् अनृतं तथा
नाहम् अर्हो ऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम्

भ्रातृरूपो हि मे शत्रुर् एष सर्वाहिते रतः
रावणो नार्हते पूजां पूज्यो ऽपि गुरुगौरवात्

नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि
श्रुत्वा तस्य गुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः

तच् छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः
विभीषणम् उवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच् च मे जितम्
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर

अधर्मानृतसंयुक्तः कामम् एष निशाचरः
तेजस्वी बलवाञ् शूरः संग्रामेषु च नित्यशः

शतक्रतुमुखैर् देवैः श्रूयते न पराजितः
महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्
क्रियताम् अस्य संस्कारो ममाप्य् एष यथा तव

त्वत्सकाशान् महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्
क्षिप्रम् अर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग् भविष्यसि

राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः
संस्कारेणानुरूपेण योजयाम् आस रावणम्

स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः
ताः स्त्रियो ऽनुनयाम् आस सान्त्वम् उक्त्वा पुनः पुनः

प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः
रामपार्श्वम् उपागम्य तदातिष्ठद् विनीतवत्

रामो ऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः