रामायण · अध्याय 5.044

हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना
रावणः संवृताकारश् चकार मतिम् उत्तमाम्

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्

संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान्
हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यताम् इति

यत् तैश् च खलु भाव्यं स्यात् तम् आसाद्य वनालयम्
कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम्

न ह्य् अहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन्
सर्वथा तन् महद् भूतं महाबलपरिग्रहम्
भवेद् इन्द्रेण वा सृष्टम् अस्मदर्थं तपोबलात्

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः
युष्माभिः सहितैः सर्वैर् मया सह विनिर्जिताः

तैर् अवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किं चिद् एव नः
तद् एव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्

नावमन्यो भवद्भिश् च हरिः क्रूरपराक्रमः
दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः

वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश् च महाबलः
नीलः सेनापतिश् चैव ये चान्ये द्विविदादयः

नैव तेषां गतिर् भीमा न तेजो न पराक्रमः
न मतिर् न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्

महत् सत्त्वम् इदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्
प्रयत्नं महद् आस्थाय क्रियताम् अस्य निग्रहः

कामं लोकास् त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः
भवताम् अग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे

तथापि तु नयज्ञेन जयम् आकाङ्क्षता रणे
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर् हि चञ्चला

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः
समुत्पेतुर् महावेगा हुताशसमतेजसः

रथैश् च मत्तैर् नागैश् च वाजिभिश् च महाजवैः
शस्त्रैश् च विविधैस् तीक्ष्णैः सर्वैश् चोपचिता बलैः

ततस् तं ददृशुर् वीरा दीप्यमानं महाकपिम्
रश्मिमन्तम् इवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्

तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम्
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम्

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्व् अवस्थिताः
तैस् तैः प्रहरणैर् भीमैर् अभिपेतुस् ततस् ततः

तस्य पञ्चायसास् तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः
शिरस्त्य् उत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः

स तैः पञ्चभिर् आविद्धः शरैः शिरसि वानरः
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्

ततस् तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः
किरञ् शरशतैर् नैकैर् अभिपेदे महाबलः

स कपिर् वारयाम् आस तं व्योम्नि शरवर्षिणम्
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदम् इव मारुतः

अर्द्यमानस् ततस् तेन दुर्धरेणानिलात्मजः
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान्

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर् गिराव् इव

ततस् तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम्
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस् त्यक्तजीवितः

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि
संजातरोषौ दुर्धर्षाव् उत्पेततुर् अरिंदमौ

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे
मुद्गराभ्यां महाबाहुर् वक्षस्य् अभिहतः कपिः

तयोर् वेगवतोर् वेगं विनिहत्य महाबलः
निपपात पुनर् भूमौ सुपर्णसमविक्रमः

स सालवृक्षम् आसाद्य समुत्पाट्य च वानरः
ताव् उभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः

ततस् तांस् त्रीन् हताञ् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्

भासकर्णश् च संक्रुद्धः शूलम् आदाय वीर्यवान्
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनम् अवस्थितौ

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत्
भासकर्णश् च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम्

स ताभ्यां विक्षतैर् गात्रैर् असृग्दिग्धतनूरुहः
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम्
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः

ततस् तेष्व् अवसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु
बलं तद् अवशेषं तु नाशयाम् आस वानरः

अश्वैर् अश्वान् गजैर् नागान् योधैर् योधान् रथै रथान्
स कपिर् नाशयाम् आस सहस्राक्ष इवासुरान्

हतैर् नागैश् च तुरगैर् भग्नाक्षैश् च महारथैः
हतैश् च राक्षसैर् भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः

ततः कपिस् तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान्
तद् एव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये