रामायण · अध्याय 5.011

विमानात् तु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः
हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद्घनान्तरे

संपरिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान्
अदृष्ट्वा जानकीं सीताम् अब्रवीद् वचनं कपिः

भूयिष्ठं लोडिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम्
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम्

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस् तथा
नद्यो ऽनूपवनान्ताश् च दुर्गाश् च धरणीधराः
लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम्

इह संपातिना सीता रावणस्य निवेशने
आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि ताम् अहम्

किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा
उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम्

क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः
बिभ्यतो रामबाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत्

अथ वा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते
मन्ये पतितम् आर्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितम् आर्यया

उपर्य् उपरि वा नूनं सागरं क्रमतस् तदा
विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा

आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः
अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी

अथ वा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिर् असितेक्षणा
अदुष्टा दुष्टभावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति

संपूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम्
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता

हा राम लक्ष्मणेत्य् एव हायोध्येति च मैथिली
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति

अथ वा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने
नूनं लालप्यते मन्दं पञ्जरस्थेव शारिका

जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा
कथम् उत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्

विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्

निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे

अस्मिन्न् एवंगते कर्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम्
भवेद् इति मतिं भूयो हनुमान् प्रविचारयन्

यदि सीताम् अदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीम् इतः
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति
प्रवेशश् चिव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम्

किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः
किष्किन्धां समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथात्मजौ

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परम् अप्रियम्
न दृष्टेति मया सीता ततस् त्यक्ष्यन्ति जीवितम्

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णम् इन्द्रियतापनम्
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसं
भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो ऽपि मरिष्यति
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति

पुत्रान् मृतान् समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः

कृतज्ञः सत्यसंधश् च सुग्रीवः प्लवगाधिपः
रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस् त्यक्ष्यन्ति जीवितम्

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम्

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता
पञ्चत्वगमने राज्ञस् तारापि न भविष्यति

मातापित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च
कुमारो ऽप्य् अङ्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम्

भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वनौकसः
शिरांस्य् अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना
लालिताः कपिराजेन प्राणांस् त्यक्ष्यन्ति वानराः

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः
क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च

विषम् उद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा
उपवासम् अथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः

घोरम् आरोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति
इक्ष्वाकुकुलनाशश् च नाशश् चैव वनौकसाम्

सो ऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीम् इतः
न हि शक्ष्याम्य् अहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना

मय्य् अगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ
आशया तौ धरिष्येते वनराश् च मनस्विनः

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः
वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम्

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके
चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणीसुतम्

उपविष्टस्य वा सम्यग् लिङ्गिनं साधयिष्यतः
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च

इदम् अप्य् ऋषिभिर् दृष्टं निर्याणम् इति मे मतिः
सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम्

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमालायशस्विनी
प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीताम् अपश्यतः

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः
नेतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वासितेक्षणाम्

यदीतः प्रतिगच्छामि सीताम् अनधिगम्य ताम्
अङ्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति

विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम्
तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् मुहुः
नाध्यगच्छत् तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम्
कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति

अथ वैनं समुत्क्षिप्य उपर्य् उपरि सागरम्
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेर् इव

इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम्
ध्यानशोका परीतात्मा चिन्तयाम् आस वानरः

यावत् सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम्
तावद् एतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः

संपाति वचनाच् चापि रामं यद्य् आनयाम्य् अहम्
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्दहेत् सर्ववानरान्

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा
इमाम् अभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया

वसून् रुद्रांस् तथादित्यान् अश्विनौ मरुतो ऽपि च
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः

जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम्
संप्रदास्यामि रामाया यथासिद्धिं तपस्विने

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः
उदतिष्ठन् महाबाहुर् हनूमान् मारुतात्मजः

नमो ऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै
नमो ऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमो ऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः

स तेभ्यस् तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः
दिशः सर्वाः समालोक्य अशोकवनिकां प्रति

स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोकवनिकां शुभाम्
उत्तरं चिन्तयाम् आस वानरो मारुतात्मजः

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला
अशोकवनिका चिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता

रक्षिणश् चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान्
भगवान् अपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति

संक्षिप्तो ऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास् त्व् इह

ब्रह्मा स्वयम्भूर् भगवान् देवाश् चैव दिशन्तु मे
सिद्धिम् अग्निश् च वायुश् च पुरुहूतश् च वज्रधृत्

वरुणः पाशहस्तश् च सोमादित्यै तथैव च
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः
दास्यन्ति मम ये चान्ये अदृष्टाः पथि गोचराः

तद् उन्नसं पाण्डुरदन्तम् अव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम्
द्रक्ष्ये तद् आर्यावदनं कदा न्व् अहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम्

क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालांकृतवेषधारिणा
बलाभिभूता अबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टपथे ऽद्य सा भवेत्