रामायण · अध्याय 4.040

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तन् महद् वानरं बलम्
दक्षिणां प्रेषयाम् आस वानरान् अभिलक्षितान्

नीलम् अग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम्

सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणम् ऋषभं तथा

मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्
उल्कामुखम् असङ्गं च हुताशन सुताव् उभौ

अङ्गदप्रमुखान् वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः
वेगविक्रमसंपन्नान् संदिदेश विशेषवित्

तेषाम् अग्रेषरं चैव महद् बलम् असंगगम्
विधाय हरिवीराणाम् आदिशद् दक्षिणां दिशम्

ये के चन समुद्देशास् तस्यां दिशि सुदुर्गमाः
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तान् उदाहरत्

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम्
नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम्

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम्
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्

मेखलान् उत्कलांश् चैव दशार्णनगराण्य् अपि
अवन्तीम् अभ्रवन्तीं च सर्वम् एवानुपश्यत

विदर्भान् ऋषिकांश् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि
तथा बङ्गान् कलिङ्गांश् च कौशिकांश् च समन्ततः

अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम्
नदीं गोदावरीं चैव सर्वम् एवानुपश्यत

तथैवान्ध्रांश् च पुण्ड्रांश् च चोलान् पाण्ड्यान् सकेरलान्
अयोमुखश् च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः

विचित्रशिखरः श्रीमांश् चित्रपुष्पितकाननः
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः

ततस् ताम् आपगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम्
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृताम् अप्सरोगणैः

तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्

ततस् तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम्

सा चन्दनवनैर् दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी
कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रम् अवगाहते

ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः

ततः समुद्रम् आसाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम्
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः

चित्रनानानगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः
जातरूपमयः श्रीमान् अवगाढो महार्णवम्

नानाविधैर् नगैः फुल्लैर् लताभिश् चोपशोभितम्
देवर्षियक्षप्रवरैर् अप्सरोभिश् च सेवितम्

सिद्धचारणसंघैश् च प्रकीर्णं सुमनोहरम्
तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु

द्वीपस् तस्यापरे पारे शतयोजनम् आयतः
अगम्यो मानुषैर् दीप्तस् तं मार्गध्वं समन्ततः
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः

स हि देशस् तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः
राक्षसाधिपतेर् वासः सहस्राक्षसमद्युतेः

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी
अङ्गारकेति विख्याता छायाम् आक्षिप्य भोजिनी

तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः

चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैर् अम्बरं विलिखन्न् इव

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः
श्वेतं राजतम् एकं च सेवते यं निशाकरः

न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः

तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान् नाम पर्वतः
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश

ततस् तम् अप्य् अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः
सर्वकामफलैर् वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः

तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा

तत्र योजनविस्तारम् उच्छ्रितं दशयोजनम्
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम्

तत्र भोगवती नाम सर्पाणाम् आलयः पुरी
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता
रक्षिता पन्नगैर् घोरैस् तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाविषैः

सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी

तं च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभसंस्थितः
सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्
दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तच् चैवाग्निसमप्रभम्

न तु तच् चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदा चन
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद् वनम्

तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः
शैलूषो ग्रामणीर् भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस् तथैव च

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास् तत्र स्वर्गजितः स्थिताः
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता

एतावद् एव युष्माभिर् वीरा वानरपुंगवाः
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः

सर्वम् एतत् समालोक्य यच् चान्यद् अपि दृश्यते
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितम् अर्हथ

यस् तु मासान् निवृत्तो ऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद् विशेषतः
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर् भविष्यति

अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तद् अधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम्