रामायण · अध्याय 4.039

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम्

आगता विनिविष्टाश् च बलिनः कामरूपिणः
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः

त इमे बहुसाहस्रैर् हरिभिर् भीमविक्रमैः
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः

ख्यातकर्मापदानाश् च बलवन्तो जितक्लमाः
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः
कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास् तव किंकराः

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः
अभिप्रेतम् अनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्य् अरिंदम

यन् मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तद् उच्यताम्
तत् सैन्यं त्वद्वशे युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि

कामम् एषाम् इदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः
तथापि तु यथा तत्त्वम् आज्ञापयितुम् अर्हसि

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत्

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः

अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया

नाहम् अस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः
त्वम् अस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश् च प्लवगेश्वर

त्वम् एवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम्
त्वं हि जानासि यत् कार्यं मम वीर न संशयः

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित्
भवान् अस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थो ऽर्थवित्तमः

एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम्
अब्रवीद् राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः
शैलाभं मेघनिर्घोषम् ऊर्जितं प्लवगेश्वरम्

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर् वानरोत्तम
देशकालनयैर् युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्
अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम्

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च
मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा
कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्
महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्

ब्रह्ममालान् विदेहांश् च मालवान् काशिकोसलान्
मागधांश् च महाग्रामान् पुण्ड्रान् वङ्गांस् तथैव च

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्
सर्वम् एतद् विचेतव्यं मृगयद्भिर् ततस् ततः

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम्
समुद्रम् अवगाढांश् च पर्वतान् पत्तनानि च

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः के चिद् आयताम्
कर्णप्रावरणाश् चैव तथा चाप्य् ओष्ठकर्णकाः

घोरा लोहमुखाश् चैव जवनाश् चैकपादकाः
अक्षया बलवन्तश् च पुरुषाः पुरुषादकाः

किराताः कर्णचूडाश् च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः
आममीनाशनास् तत्र किराता द्वीपवासिनः

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः
एतेषाम् आलयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः

गिरिभिर् ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च
रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्
यवद्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः
एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः
ततः समुद्रद्वीपांश् च सुभीमान् द्रष्टुम् अर्हथ

तत्रासुरा महाकायाश् छायां गृह्णन्ति नित्यशः
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम्
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम्
गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम्
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति
अभितप्ताश् च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम्
गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारम् इवोर्मिभिः

तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः
दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश् च नगैर् वृतः

सरश् च राजतैः पद्मैर् ज्वलितैर् हेमकेसरैः
नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम्

विबुधाश् चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः
हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः
जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम्

तत्र तत् कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत्
अस्याहुस् तन् महावेगम् ओदनं सचराचरम्

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम्
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद् वडवामुखम्

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश
जातरूपशिलो नाम महान् कनकपर्वतः

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्
सहस्रशिरसं देवम् अनन्तं नीलवाससं

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस् तालस् तस्य महात्मनः
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः
ततः परं हेममयः श्रीमान् उदयपर्वतः

तस्य कोटिर् दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनम् आयता
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका

सालैस् तालैस् तमालैश् च कर्णिकारैश् च पुष्पितैः
जातरूपमयैर् दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः

तत्र योजनविस्तारम् उच्छ्रितं दशयोजनम्
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम्

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस् त्रिविक्रमे
द्वितीयं शिखरं मेरोश् चकार पुरुषोत्तमः

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन् महोच्छ्रयम्

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास् तपस्विनः

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते
यस्मिंस् तेजश् च चक्षुश् च सर्वप्रानभृताम् अपि

शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते

ततः परमगम्या स्याद् दिक् पूर्वा त्रिदशावृता
रहिता चन्द्रसूर्याभ्याम् अदृश्या तिमिरावृता

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च
य च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः
अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम्

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च
मासे पूर्णे निवर्तध्वम् उदयं प्राप्य पर्वतम्

ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वम् अधिगम्य च मैथिलीम्

महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ