रामायण · अध्याय 4.001

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षाद् इन्द्रियाणि चकम्पिरे
स कामवशम् आपन्नः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत्

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्
यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव

मां तु शोकाभिसंतप्तम् आधयः पीडयन्ति वै
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च

अधिकं प्रविभात्य् एतन् नीलपीतं तु शाद्वलम्
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैर् इवार्पितम्

सुखानिलो ऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः
गन्धवान् सुरभिर् मासो जातपुष्पफलद्रुमः

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचाम् इव

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैर् अवकिरन्ति गाम्

मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः
षट्पदैर् अनुकूजद्भिर् वनेषु मधुगन्धिषु

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर् मनोरमैः
संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः

पुष्पिताग्रांश् च पश्येमान् कर्णिकारान् समन्ततः
हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरान् इव

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम

मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः
हृष्टः प्रवदमानश् च समाह्वयति कोकिलः

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे
प्रणदन् मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण

विमिश्रा विहगाः पुम्भिर् आत्मव्यूहाभिनन्दिताः
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः

मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्
संतापयति सौमित्रे क्रूरश् चैत्रवनानिलः

शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः

पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरम् उपनृत्यति
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया
मम त्व् अयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये

वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम्
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्य् अहं यथा
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया

एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम

तां विनाथ विहंगो ऽसौ पक्षी प्रणदितस् तदा
वायसः पादपगतः प्रहृष्टम् अभिनर्दति

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपम् उपनेष्यति

पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानाम् उपकूजताम्

सौमित्रे पश्य पम्पायाश् चित्रासु वनराजिषु
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा
मातङ्गमृगयूथैश् च शोभते सलिलार्थिभिः

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर् हि मन्यते
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर् मनोहरः

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम्

अधिकं शैलराजो ऽयं धातुभिस् तु विभूषितः
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्

गिरिप्रस्थास् तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः

पम्पातीररुहाश् चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश् च पुष्पिताः

केतक्यः सिन्दुवाराश् च वासन्त्यश् च सुपुष्पिताः
माधव्यो गन्धपूर्णाश् च कुन्दगुल्माश् च सर्वशः

चिरिबिल्वा मधूकाश् च वञ्जुला बकुलास् तथा
चम्पकास् तिलकाश् चैव नागवृक्षाश् च पुष्पिताः

नीपाश् च वरणाश् चैव खर्जूराश् च सुपुष्पिताः
अङ्कोलाश् च कुरण्टाश् च चूर्णकाः पारिभद्रकाः

चूताः पाटलयश् चैव कोविदाराश् च पुष्पिताः
मुचुकुन्दार्जुनाश् चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु

केतकोद्दालकाश् चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः
शाल्मल्यः किंशुकाश् चैव रक्ताः कुरबकास् तथा
तिनिशा नक्त मालाश् च चन्दनाः स्यन्दनास् तथा

विविधा विविधैः पुष्पैस् तैर् एव नगसानुषु
विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम्
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षाद् इव पुष्पिताः

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्
प्लवैः क्रौञ्चैश् च संपूर्णां वराहमृगसेविताम्

अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर् विहंगमैः

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्

पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्
मां पुनर् मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्

एवं स विलपंस् तत्र शोकोपहतचेतनः
अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम्

निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे

ताव् ऋष्यमूकं सहितौ प्रयातौ सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम्
त्रस्तास् तु दृष्ट्वा हरयो बभूवुर् महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ