રામાયણ · અધ્યાય 4.001

સ તાં પુષ્કરિણીં ગત્વા પદ્મોત્પલઝષાકુલામ્
રામઃ સૌમિત્રિસહિતો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ

તસ્ય દૃષ્ટ્વૈવ તાં હર્ષાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચકમ્પિરે
સ કામવશમ્ આપન્નઃ સૌમિત્રિમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાઃ કાનનં શુભદર્શનમ્
યત્ર રાજન્તિ શૈલાભા દ્રુમાઃ સશિખરા ઇવ

માં તુ શોકાભિસંતપ્તમ્ આધયઃ પીડયન્તિ વૈ
ભરતસ્ય ચ દુઃખેન વૈદેહ્યા હરણેન ચ

અધિકં પ્રવિભાત્ય્ એતન્ નીલપીતં તુ શાદ્વલમ્
દ્રુમાણાં વિવિધૈઃ પુષ્પૈઃ પરિસ્તોમૈર્ ઇવાર્પિતમ્

સુખાનિલો ઽયં સૌમિત્રે કાલઃ પ્રચુરમન્મથઃ
ગન્ધવાન્ સુરભિર્ માસો જાતપુષ્પફલદ્રુમઃ

પશ્ય રૂપાણિ સૌમિત્રે વનાનાં પુષ્પશાલિનામ્
સૃજતાં પુષ્પવર્ષાણિ વર્ષં તોયમુચામ્ ઇવ

પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ
વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈર્ અવકિરન્તિ ગામ્

મારુતઃ સુખં સંસ્પર્શે વાતિ ચન્દનશીતલઃ
ષટ્પદૈર્ અનુકૂજદ્ભિર્ વનેષુ મધુગન્ધિષુ

ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પુષ્પવદ્ભિર્ મનોરમૈઃ
સંસક્તશિખરા શૈલા વિરાજન્તિ મહાદ્રુમૈઃ

પુષ્પિતાગ્રાંશ્ ચ પશ્યેમાન્ કર્ણિકારાન્ સમન્તતઃ
હાટકપ્રતિસંછન્નાન્ નરાન્ પીતામ્બરાન્ ઇવ

અયં વસન્તઃ સૌમિત્રે નાનાવિહગનાદિતઃ
સીતયા વિપ્રહીણસ્ય શોકસંદીપનો મમ

માં હિ શોકસમાક્રાન્તં સંતાપયતિ મન્મથઃ
હૃષ્ટઃ પ્રવદમાનશ્ ચ સમાહ્વયતિ કોકિલઃ

એષ દાત્યૂહકો હૃષ્ટો રમ્યે માં વનનિર્ઝરે
પ્રણદન્ મન્મથાવિષ્ટં શોચયિષ્યતિ લક્ષ્મણ

વિમિશ્રા વિહગાઃ પુમ્ભિર્ આત્મવ્યૂહાભિનન્દિતાઃ
ભૃઙ્ગરાજપ્રમુદિતાઃ સૌમિત્રે મધુરસ્વરાઃ

માં હિ સા મૃગશાવાક્ષી ચિન્તાશોકબલાત્કૃતમ્
સંતાપયતિ સૌમિત્રે ક્રૂરશ્ ચૈત્રવનાનિલઃ

શિખિનીભિઃ પરિવૃતા મયૂરા ગિરિસાનુષુ
મન્મથાભિપરીતસ્ય મમ મન્મથવર્ધનાઃ

પશ્ય લક્ષ્ણમ નૃત્યન્તં મયૂરમ્ ઉપનૃત્યતિ
શિખિની મન્મથાર્તૈષા ભર્તારં ગિરિસાનુષુ

મયૂરસ્ય વને નૂનં રક્ષસા ન હૃતા પ્રિયા
મમ ત્વ્ અયં વિના વાસઃ પુષ્પમાસે સુદુઃસહઃ

પશ્ય લક્ષ્મણ પુષ્પાણિ નિષ્ફલાનિ ભવન્તિ મે
પુષ્પભારસમૃદ્ધાનાં વનાનાં શિશિરાત્યયે

વદન્તિ રાવં મુદિતાઃ શકુનાઃ સંઘશઃ કલમ્
આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં કામોન્માદકરા મમ

નૂનં પરવશા સીતા સાપિ શોચત્ય્ અહં યથા
શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી મૃદુભાષા ચ મે પ્રિયા

એષ પુષ્પવહો વાયુઃ સુખસ્પર્શો હિમાવહઃ
તાં વિચિન્તયતઃ કાન્તાં પાવકપ્રતિમો મમ

તાં વિનાથ વિહંગો ઽસૌ પક્ષી પ્રણદિતસ્ તદા
વાયસઃ પાદપગતઃ પ્રહૃષ્ટમ્ અભિનર્દતિ

એષ વૈ તત્ર વૈદેહ્યા વિહગઃ પ્રતિહારકઃ
પક્ષી માં તુ વિશાલાક્ષ્યાઃ સમીપમ્ ઉપનેષ્યતિ

પશ્ય લક્ષ્મણ સંનાદં વને મદવિવર્ધનમ્
પુષ્પિતાગ્રેષુ વૃક્ષેષુ દ્વિજાનામ્ ઉપકૂજતામ્

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાશ્ ચિત્રાસુ વનરાજિષુ
નલિનાનિ પ્રકાશન્તે જલે તરુણસૂર્યવત્

એષા પ્રસન્નસલિલા પદ્મનીલોત્પલાયતા
હંસકારણ્ડવાકીર્ણા પમ્પા સૌગન્ધિકાયુતા

ચક્રવાકયુતા નિત્યં ચિત્રપ્રસ્થવનાન્તરા
માતઙ્ગમૃગયૂથૈશ્ ચ શોભતે સલિલાર્થિભિઃ

પદ્મકોશપલાશાનિ દ્રષ્ટું દૃષ્ટિર્ હિ મન્યતે
સીતાયા નેત્રકોશાભ્યાં સદૃશાનીતિ લક્ષ્મણ

પદ્મકેસરસંસૃષ્ટો વૃક્ષાન્તરવિનિઃસૃતઃ
નિઃશ્વાસ ઇવ સીતાયા વાતિ વાયુર્ મનોહરઃ

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયા દક્ષિણે ગિરિસાનુનિ
પુષ્પિતાં કર્ણિકારસ્ય યષ્ટિં પરમશોભનામ્

અધિકં શૈલરાજો ઽયં ધાતુભિસ્ તુ વિભૂષિતઃ
વિચિત્રં સૃજતે રેણું વાયુવેગવિઘટ્ટિતમ્

ગિરિપ્રસ્થાસ્ તુ સૌમિત્રે સર્વતઃ સંપ્રપુષ્પિતૈઃ
નિષ્પત્રૈઃ સર્વતો રમ્યૈઃ પ્રદીપા ઇવ કુંશુકૈઃ

પમ્પાતીરરુહાશ્ ચેમે સંસક્તા મધુગન્ધિનઃ
માલતીમલ્લિકાષણ્ડાઃ કરવીરાશ્ ચ પુષ્પિતાઃ

કેતક્યઃ સિન્દુવારાશ્ ચ વાસન્ત્યશ્ ચ સુપુષ્પિતાઃ
માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ ચ કુન્દગુલ્માશ્ ચ સર્વશઃ

ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ ચ વઞ્જુલા બકુલાસ્ તથા
ચમ્પકાસ્ તિલકાશ્ ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ ચ પુષ્પિતાઃ

નીપાશ્ ચ વરણાશ્ ચૈવ ખર્જૂરાશ્ ચ સુપુષ્પિતાઃ
અઙ્કોલાશ્ ચ કુરણ્ટાશ્ ચ ચૂર્ણકાઃ પારિભદ્રકાઃ

ચૂતાઃ પાટલયશ્ ચૈવ કોવિદારાશ્ ચ પુષ્પિતાઃ
મુચુકુન્દાર્જુનાશ્ ચૈવ દૃશ્યન્તે ગિરિસાનુષુ

કેતકોદ્દાલકાશ્ ચૈવ શિરીષાઃ શિંશપા ધવાઃ
શાલ્મલ્યઃ કિંશુકાશ્ ચૈવ રક્તાઃ કુરબકાસ્ તથા
તિનિશા નક્ત માલાશ્ ચ ચન્દનાઃ સ્યન્દનાસ્ તથા

વિવિધા વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્ તૈર્ એવ નગસાનુષુ
વિકીર્ણૈઃ પીતરક્તાભાઃ સૌમિત્રે પ્રસ્તરાઃ કૃતાઃ

હિમાન્તે પશ્ય સૌમિત્રે વૃક્ષાણાં પુષ્પસંભવમ્
પુષ્પમાસે હિ તરવઃ સંઘર્ષાદ્ ઇવ પુષ્પિતાઃ

પશ્ય શીતજલાં ચેમાં સૌમિત્રે પુષ્કરાયુતામ્
ચક્રવાકાનુચરિતાં કારણ્ડવનિષેવિતામ્
પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચૈશ્ ચ સંપૂર્ણાં વરાહમૃગસેવિતામ્

અધિકં શોભતે પમ્પાવિકૂજદ્ભિર્ વિહંગમૈઃ

દીપયન્તીવ મે કામં વિવિધા મુદિતા દ્વિજાઃ
શ્યામાં ચન્દ્રમુખીં સ્મૃત્વા પ્રિયાં પદ્મનિભેક્ષણામ્

પય સાનુષુ ચિત્રેષુ મૃગીભિઃ સહિતાન્ મૃગાન્
માં પુનર્ મૃગશાવાક્ષ્યા વૈદેહ્યા વિરહીકૃતમ્

એવં સ વિલપંસ્ તત્ર શોકોપહતચેતનઃ
અવેક્ષત શિવાં પમ્પાં રમ્યવારિવહાં શુભામ્

નિરીક્ષમાણઃ સહસા મહાત્મા સર્વં વનં નિર્ઝરકન્દરં ચ
ઉદ્વિગ્નચેતાઃ સહ લક્ષ્મણેન વિચાર્ય દુઃખોપહતઃ પ્રતસ્થે

તાવ્ ઋષ્યમૂકં સહિતૌ પ્રયાતૌ સુગ્રીવશાખામૃગસેવિતં તમ્
ત્રસ્તાસ્ તુ દૃષ્ટ્વા હરયો બભૂવુર્ મહૌજસૌ રાઘવલક્ષ્મણૌ તૌ