रामायण · अध्याय 3.041

सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम्

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी
भर्तारम् अपि चाक्रन्दल् लक्ष्मणं चैव सायुधम्

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर् मृगम्

शङ्कमानस् तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत्
तम् एवैनम् अहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा

अस्य मायाविदो मायामृगरूपम् इदं कृतम्
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्

मृगो ह्य् एवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना

आर्यपुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति

इहाश्रमपदे ऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः
मृगाश् चरन्ति सहिताश् चमराः सृमरास् तथा

ऋक्षाः पृषतसंघाश् च वानराः किंनरास् तथा
विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः

न चास्य सदृशो राजन् दृष्टपूर्वो मृगः पुरा
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः
द्योतयन् वनम् अव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः

अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वरसंपच् च शोभना
मृगो ऽद्भुतो विचित्रो ऽसौ हृदयं हरतीव मे

यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन्न् एव मृगस् तव
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो
मृगरूपम् इदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति

जीवन् न यदि ते ऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि
शष्पबृस्यां विनीतायाम् इच्छाम्य् अहम् उपासितुम्

कामवृत्तम् इदं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम्
वपुषा त्व् अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयम् आगतम्

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगम् अद्भुतम्
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगताम् इमाम्
रूपश्रेष्ठतया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे यो ऽस्य कश् चित् समो मृगः

प्रतिलोमानुलोमाश् च रुचिरा रोमराजयः
शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्ताम् अग्निशिखोपमाम्
जिह्वां मुखान् निःसरन्तीं मेघाद् इव शतह्रदाम्

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः
कस्य नामानिरूप्यो ऽसौ न मनो लोभयेन् मृगः

कस्य रूपम् इदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्

मांसहेतोर् अपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने
धातवो विविधाश् चापि मणिरत्नसुवर्णिनः

तत् सारम् अखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्य् अविचारयन्
तम् अर्थम् अर्थशास्त्रज्ञः प्राहुर् अर्थ्याश् च लक्ष्मण

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी
भवेद् एतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः

एष चैव मृगः श्रीमान् यश् च दिव्यो नभश्चरः
उभाव् एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ

यदि वायं तथा यन् मां भवेद् वदसि लक्ष्मण
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्यो ऽस्य वधो मया

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः
निहताः परमेष्वासास् तस्माद् वध्यस् त्व् अयं मृगः

पुरस्ताद् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः
उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भो ऽश्वतरीम् इव

स कदा चिच् चिराल् लोके आससाद महामुनिम्
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस् तस्य बभूव ह

समुत्थाने च तद् रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्
उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत्

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश् च तेजसा
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास् तस्माद् असि जरां गतः

एवं तन् न भवेद् रक्षो वातापिर् इव लक्ष्मण
मद्विधं यो ऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्

भवेद् धतो ऽयं वातापिर् अगस्त्येनेव मा गतिः
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्

अस्याम् आयत्तम् अस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन
अहम् एनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्य् अथ वा मृगम्

यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुं द्रुतम्
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम्

त्वचा प्रधानया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति
अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया

यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्म्य् अहम्
हत्वैतच् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः