રામાયણ · અધ્યાય 3.041

સા તં સંપ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાનિ વિચિન્વતી
હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામ્ ઉપશોભિતમ્

પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની
ભર્તારમ્ અપિ ચાક્રન્દલ્ લક્ષ્મણં ચૈવ સાયુધમ્

તયાહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ
વીક્ષમાણૌ તુ તં દેશં તદા દદૃશતુર્ મૃગમ્

શઙ્કમાનસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો રામમ્ અબ્રવીત્
તમ્ એવૈનમ્ અહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્

ચરન્તો મૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને
અનેન નિહતા રામ રાજાનઃ કામરૂપિણા

અસ્ય માયાવિદો માયામૃગરૂપમ્ ઇદં કૃતમ્
ભાનુમત્પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસંનિભમ્

મૃગો હ્ય્ એવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ
જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ

એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા
ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા છદ્મના હૃતચેતના

આર્યપુત્રાભિરામો ઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ
આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ

ઇહાશ્રમપદે ઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ
મૃગાશ્ ચરન્તિ સહિતાશ્ ચમરાઃ સૃમરાસ્ તથા

ઋક્ષાઃ પૃષતસંઘાશ્ ચ વાનરાઃ કિંનરાસ્ તથા
વિચરન્તિ મહાબાહો રૂપશ્રેષ્ઠા મહાબલાઃ

ન ચાસ્ય સદૃશો રાજન્ દૃષ્ટપૂર્વો મૃગઃ પુરા
તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાયં મૃગસત્તમઃ

નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નબિન્દુસમાચિતઃ
દ્યોતયન્ વનમ્ અવ્યગ્રં શોભતે શશિસંનિભઃ

અહો રૂપમ્ અહો લક્ષ્મીઃ સ્વરસંપચ્ ચ શોભના
મૃગો ઽદ્ભુતો વિચિત્રો ઽસૌ હૃદયં હરતીવ મે

યદિ ગ્રહણમ્ અભ્યેતિ જીવન્ન્ એવ મૃગસ્ તવ
આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ

સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ
અન્તઃપુરવિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ

ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો
મૃગરૂપમ્ ઇદં દિવ્યં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ

જીવન્ ન યદિ તે ઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ
અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં મે ભવિષ્યતિ

નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ
શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામ્ ઇચ્છામ્ય્ અહમ્ ઉપાસિતુમ્

કામવૃત્તમ્ ઇદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામ્ અસદૃશં મતમ્
વપુષા ત્વ્ અસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ

તેન કાઞ્ચનરોમ્ણા તુ મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા
તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમ્ આગતમ્

એવં સીતાવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ચ મૃગમ્ અદ્ભુતમ્
ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ

પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહાં મૃગગતામ્ ઇમામ્
રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્ય્ એષ મૃગો ઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ

ન વને નન્દનોદ્દેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે
કુતઃ પૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યો ઽસ્ય કશ્ ચિત્ સમો મૃગઃ

પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ ચ રુચિરા રોમરાજયઃ
શોભન્તે મૃગમ્ આશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દુભિઃ

પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામ્ અગ્નિશિખોપમામ્
જિહ્વાં મુખાન્ નિઃસરન્તીં મેઘાદ્ ઇવ શતહ્રદામ્

મસારગલ્વર્કમુખઃ શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ
કસ્ય નામાનિરૂપ્યો ઽસૌ ન મનો લોભયેન્ મૃગઃ

કસ્ય રૂપમ્ ઇદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદમયપ્રભમ્
નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્

માંસહેતોર્ અપિ મૃગાન્ વિહારાર્થં ચ ધન્વિનઃ
ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને

ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને
ધાતવો વિવિધાશ્ ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ

તત્ સારમ્ અખિલં નૄણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્
મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ

અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્ય્ અવિચારયન્
તમ્ અર્થમ્ અર્થશાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રાહુર્ અર્થ્યાશ્ ચ લક્ષ્મણ

એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ધ્યે કાઞ્ચનત્વચિ
ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા

ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી
ભવેદ્ એતસ્ય સદૃશી સ્પર્શનેનેતિ મે મતિઃ

એષ ચૈવ મૃગઃ શ્રીમાન્ યશ્ ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ
ઉભાવ્ એતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ

યદિ વાયં તથા યન્ માં ભવેદ્ વદસિ લક્ષ્મણ
માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યો ઽસ્ય વધો મયા

એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના
વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુંગવાઃ

ઉત્થાય બહવો યેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ
નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્ તસ્માદ્ વધ્યસ્ ત્વ્ અયં મૃગઃ

પુરસ્તાદ્ ઇહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ
ઉદરસ્થો દ્વિજાન્ હન્તિ સ્વગર્ભો ઽશ્વતરીમ્ ઇવ

સ કદા ચિચ્ ચિરાલ્ લોકે આસસાદ મહામુનિમ્
અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષ્યસ્ તસ્ય બભૂવ હ

સમુત્થાને ચ તદ્ રૂપં કર્તુકામં સમીક્ષ્ય તમ્
ઉત્સ્મયિત્વા તુ ભગવાન્ વાતાપિમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

ત્વયાવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાશ્ ચ તેજસા
જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તસ્માદ્ અસિ જરાં ગતઃ

એવં તન્ ન ભવેદ્ રક્ષો વાતાપિર્ ઇવ લક્ષ્મણ
મદ્વિધં યો ઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્

ભવેદ્ ધતો ઽયં વાતાપિર્ અગસ્ત્યેનેવ મા ગતિઃ
ઇહ ત્વં ભવ સંનદ્ધો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્

અસ્યામ્ આયત્તમ્ અસ્માકં યત્ કૃત્યં રઘુનન્દન
અહમ્ એનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્ય્ અથ વા મૃગમ્

યાવદ્ ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમ્ આનયિતું દ્રુતમ્
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહીં મૃગત્વચિ ગતસ્પૃહામ્

ત્વચા પ્રધાનયા હ્ય્ એષ મૃગો ઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ
અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમ્ આશ્રમસ્થેન સીતયા

યાવત્ પૃષતમ્ એકેન સાયકેન નિહન્મ્ય્ અહમ્
હત્વૈતચ્ ચર્મ આદાય શીઘ્રમ્ એષ્યામિ લક્ષ્મણ

પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ
ભવાપ્રમત્તઃ પ્રતિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ