रामायण · अध्याय 3.010

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा
पृष्ठतस् तु धनुष्पाणिर् लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह

तौ पश्यमानौ विविधाञ् शैलप्रस्थान् वनानि च
नदीश् च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया

सारसांश् चक्रवाकांश् च नदीपुलिनचारिणः
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः

यूथबद्धांश् च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः
महिषांश् च वराहांश् च गजांश् च द्रुमवैरिणः

ते गत्वा दूरम् अध्वानं लम्बमाने दिवाकरे
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम्

पद्मपुष्करसंबाधं गजयूथैर् अलंकृतम्
सारसैर् हंसकादम्बैः संकुलं जलचारिभिः

प्रसन्नसलिले रम्यतस्मिन् सरसि शुश्रुवे
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश् चन दृश्यते

ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश् च महारथः
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे

इदम् अत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने
कौतूहलं महज् जातं किम् इदं साधु कथ्यताम्

तेनैवम् उक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस् तदा
प्रभावं सरसः कृत्स्नम् आख्यातुम् उपचक्रमे

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना

स हि तेपे तपस् तीव्रं माण्डकर्णिर् महामुनिः
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रय

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः
अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्पर समागताः
अस्मकं कस्य चित् स्थानम् एष प्रार्थयते मुनिः

ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वैर् देवैर् नियोजिताः
प्रधानाप्सरसः पञ्चविद्युच्चलितवर्चसः

अप्सरोभिस् ततस् ताभिर् मुनिर् दृष्टपरावरः
नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये

ताश् चैवाप्सरसः पञ्चमुनेः पत्नीत्वम् आगताः
तटाके निर्मितं तासाम् अस्मिन्न् अन्तर्हितं गृहम्

तत्रैवाप्सरसः पञ्चनिवसन्त्यो यथासुखम्
रमयन्ति तपोयोगान् मुनिं यौवनम् आस्थितम्

तासां संक्रीडमानानाम् एष वादित्रनिःस्वनः
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः

आश्चर्यम् इति तस्यैतद् वचनं भावितात्मनः
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः

एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम्
कुशचीरपरिक्षिप्तं नानावृक्षसमावृतम्

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः
तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्य् आश्रममण्डले

उषित्वा सुसुखं तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः
जगाम चाश्रमांस् तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्

येषाम् उषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्
क्व चित् परिदशान् मासान् एकं संवत्सरं क्व चित्

क्व चिच् च चतुरो मासान् पञ्चषट् चापरान् क्व चित्
अपरत्राधिकान् मासान् अध्यर्धम् अधिकं क्व चित्

त्रीन् मासान् अष्टमासांश् च राघवो न्यवसत् सुखम्
तथा संवसतस् तस्य मुनीनाम् आश्रमेषु वै
रमतश् चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश

परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया
सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान् पुनर् एवाजगाम ह

स तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः
तत्रापि न्यवसद् रामः कं चित् कालम् अरिंदमः

अथाश्रमस्थो विनयात् कदा चित् तं महामुनिम्
उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत्

अस्मिन्न् अरण्ये भगवन्न् अगस्त्यो मुनिसत्तमः
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्

न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया
कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस् तस्य धीमतः

प्रसादात् तत्र भवतः सानुजः सह सीतया
अगस्त्यम् अभिगच्छेयम् अभिवादयितुं मुनिम्

मनोरथो महान् एष हृदि संपरिवर्तते
यद् अहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयम् अपि स्वयम्

इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्

अहम् अप्य् एतद् एव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम्
अगस्त्यम् अभिगच्छेति सीतया सह राघव

दिष्ट्या त्व् इदानीम् अर्थे ऽस्मिन् स्वयम् एव ब्रवीषि माम्
अहम् आख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः

योजनान्य् आश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः
दक्षिणेन महाञ् श्रीमान् अगस्त्यभ्रातुर् आश्रमः

स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते
बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते

पद्मिन्यो विविधास् तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः
हंसकारण्डवाकीर्णाश् चक्रवाकोपशोभिताः

तत्रैकां रजनीम् उष्य प्रभाते राम गम्यताम्
दक्षिणां दिशम् आस्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनम् अन्तरम्
रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश् च त्वया सह

स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंकुलः
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुम् अगस्त्यं तं महामुनिम्
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च
प्रतस्थे ऽगस्त्यम् उद्दिश्य सानुजः सह सीतया

पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वपांश् चाभ्रसंनिभान्
सरांसि सरितश् चैव पथि मार्गवशानुगाः

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणम् अब्रवीत्

एतद् एवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः
अगस्त्यस्य मुनेर् भ्रातुर् दृश्यते पुण्यकर्मणः

यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः
संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः

पिप्पलीनां च पक्वानां वनाद् अस्माद् उपागतः
गन्धो ऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः
लूनाश् च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः

एतच् च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं संप्रदृश्यते

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयम् आर्जितैः

तत् सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर् नूनम् एष भविष्यति

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक् शरण्या पुण्यकर्मणा

इहैकदा किल क्रूरो वातापिर् अपि चेल्वलः
भ्रातरौ सहिताव् आस्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ

धारयन् ब्राह्मणं रूपम् इल्वलः संस्कृतं वदन्
आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धम् उद्दिश्य निर्घृणः

भ्रातरं संस्कृतं भ्राता ततस् तं मेषरूपिणम्
तान् द्विजान् भोजयाम् आस श्राद्धदृष्टेन कर्मणा

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणाम् इल्वलो ऽब्रवीत्
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन्

ततो भ्रातुर् वचः श्रुत्वा वातापिर् मेषवन् नदन्
भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्

ब्राह्मणानां सहस्राणि तैर् एवं कामरूपिभिः
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः

ततः संपन्नम् इत्य् उक्त्वा दत्त्वा हस्तावसेचनम्
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति इल्वलः सो ऽभ्यभाषत

तं तथा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्
अब्रवीत् प्रहसन् धीमान् अगस्त्यो मुनिसत्तमः

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर् मया जीर्णस्य रक्षसः
भ्रातुस् ते मेष रूपस्य गतस्य यमसादनम्

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर् निधनसंश्रितम्
प्रधर्षयितुम् आरेभे मुनिं क्रोधान् निशाचरः

सो ऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः

तस्यायम् आश्रमो भ्रातुस् तटाकवनशोभितः
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालो ऽभ्यवर्तत

उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि
प्रविवेशाश्रमपदं तम् ऋषिं चाभ्यवादयन्

सम्यक् प्रतिगृहीतस् तु मुनिना तेन राघवः
न्यवसत् तां निशाम् एकां प्राश्य मूलफलानि च

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले
भ्रातरं तम् अगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः

अभिवादये त्वा भगवन् सुखम् अध्युषितो निशाम्
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुम् अग्रजम्

गम्यताम् इति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच् चावलोकयन्

नीवारान् पनसांस् तालांस् तिमिशान् वञ्जुलान् धवान्
चिरिबिल्वान् मधूकांश् च बिल्वान् अपि च तिन्दुकान्

पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर् लताभिर् अनुवेष्टितान्
ददर्श रामः शतशस् तत्र कान्तारपादपान्

हस्तिहस्तैर् विमृदितान् वानरैर् उपशोभितान्
मत्तैः शकुनिसंघैश् च शतशः प्रतिनादितान्

ततो ऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः
पृष्ठतो ऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर् भावितात्मनः

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः

प्राज्यधूमाकुलवनश् चीरमालापरिष्कृतः
प्रशान्तमृगयूथश् च नानाशकुनिनादितः

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया
दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा

तस्येदम् आश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः
दिग् इयं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते

यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिग् इयं पुण्यकर्मणा
तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः

मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः
संदेशं पालयंस् तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते

अयं दीर्घायुषस् तस्य लोके विश्रुतकर्मणः
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः

एष लोकार्चितः साधुर् हिते नित्यं रतः सताम्
अस्मान् अधिगतान् एष श्रेयसा योजयिष्यति

आराधयिष्याम्य् अत्राहम् अगस्त्यं तं महामुनिम्
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्य् अहं प्रभो

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः
अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते

नात्र जीवेन् मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः
नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिर् एष तथाविधः

अत्र देवाश् च यक्षाश् च नागाश् च पतगैः सह
वसन्ति नियताहारा धर्मम् आराधयिष्णवः

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः
त्यक्त्वा देहान् नवैर् देहैः स्वर्याताः परमर्षयः

यक्षत्वम् अमरत्वं च राज्यानि विविधानि च
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैर् आराधिताः शुभैः

आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः
निवेदयेह मां प्राप्तम् ऋषये सह सीतया