રામાયણ · અધ્યાય 3.010

અગ્રતઃ પ્રયયૌ રામઃ સીતા મધ્યે સુમધ્યમા
પૃષ્ઠતસ્ તુ ધનુષ્પાણિર્ લક્ષ્મણો ઽનુજગામ હ

તૌ પશ્યમાનૌ વિવિધાઞ્ શૈલપ્રસ્થાન્ વનાનિ ચ
નદીશ્ ચ વિવિધા રમ્યા જગ્મતુઃ સહ સીતયા

સારસાંશ્ ચક્રવાકાંશ્ ચ નદીપુલિનચારિણઃ
સરાંસિ ચ સપદ્માનિ યુતાનિ જલજૈઃ ખગૈઃ

યૂથબદ્ધાંશ્ ચ પૃષતાન્ મદોન્મત્તાન્ વિષાણિનઃ
મહિષાંશ્ ચ વરાહાંશ્ ચ ગજાંશ્ ચ દ્રુમવૈરિણઃ

તે ગત્વા દૂરમ્ અધ્વાનં લમ્બમાને દિવાકરે
દદૃશુઃ સહિતા રમ્યં તટાકં યોજનાયતમ્

પદ્મપુષ્કરસંબાધં ગજયૂથૈર્ અલંકૃતમ્
સારસૈર્ હંસકાદમ્બૈઃ સંકુલં જલચારિભિઃ

પ્રસન્નસલિલે રમ્યતસ્મિન્ સરસિ શુશ્રુવે
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો ન તુ કશ્ ચન દૃશ્યતે

તતઃ કૌતૂહલાદ્ રામો લક્ષ્મણશ્ ચ મહારથઃ
મુનિં ધર્મભૃતં નામ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

ઇદમ્ અત્યદ્ભુતં શ્રુત્વા સર્વેષાં નો મહામુને
કૌતૂહલં મહજ્ જાતં કિમ્ ઇદં સાધુ કથ્યતામ્

તેનૈવમ્ ઉક્તો ધર્માત્મા રાઘવેણ મુનિસ્ તદા
પ્રભાવં સરસઃ કૃત્સ્નમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે

ઇદં પઞ્ચાપ્સરો નામ તટાકં સાર્વકાલિકમ્
નિર્મિતં તપસા રામ મુનિના માણ્ડકર્ણિના

સ હિ તેપે તપસ્ તીવ્રં માણ્ડકર્ણિર્ મહામુનિઃ
દશવર્ષસહસ્રાણિ વાયુભક્ષો જલાશ્રય

તતઃ પ્રવ્યથિતાઃ સર્વે દેવાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ
અબ્રુવન્ વચનં સર્વે પરસ્પર સમાગતાઃ
અસ્મકં કસ્ય ચિત્ સ્થાનમ્ એષ પ્રાર્થયતે મુનિઃ

તતઃ કર્તું તપોવિઘ્નં સર્વૈર્ દેવૈર્ નિયોજિતાઃ
પ્રધાનાપ્સરસઃ પઞ્ચવિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસઃ

અપ્સરોભિસ્ તતસ્ તાભિર્ મુનિર્ દૃષ્ટપરાવરઃ
નીતો મદનવશ્યત્વં સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે

તાશ્ ચૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચમુનેઃ પત્નીત્વમ્ આગતાઃ
તટાકે નિર્મિતં તાસામ્ અસ્મિન્ન્ અન્તર્હિતં ગૃહમ્

તત્રૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચનિવસન્ત્યો યથાસુખમ્
રમયન્તિ તપોયોગાન્ મુનિં યૌવનમ્ આસ્થિતમ્

તાસાં સંક્રીડમાનાનામ્ એષ વાદિત્રનિઃસ્વનઃ
શ્રૂયતે ભૂષણોન્મિશ્રો ગીતશબ્દો મનોહરઃ

આશ્ચર્યમ્ ઇતિ તસ્યૈતદ્ વચનં ભાવિતાત્મનઃ
રાઘવઃ પ્રતિજગ્રાહ સહ ભ્રાત્રા મહાયશાઃ

એવં કથયમાનસ્ય દદર્શાશ્રમમણ્ડલમ્
કુશચીરપરિક્ષિપ્તં નાનાવૃક્ષસમાવૃતમ્

પ્રવિશ્ય સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ રાઘવઃ
તદા તસ્મિન્ સ કાકુત્સ્થઃ શ્રીમત્ય્ આશ્રમમણ્ડલે

ઉષિત્વા સુસુખં તત્ર પૂર્જ્યમાનો મહર્ષિભિઃ
જગામ ચાશ્રમાંસ્ તેષાં પર્યાયેણ તપસ્વિનામ્

યેષામ્ ઉષિતવાન્ પૂર્વં સકાશે સ મહાસ્ત્રવિત્
ક્વ ચિત્ પરિદશાન્ માસાન્ એકં સંવત્સરં ક્વ ચિત્

ક્વ ચિચ્ ચ ચતુરો માસાન્ પઞ્ચષટ્ ચાપરાન્ ક્વ ચિત્
અપરત્રાધિકાન્ માસાન્ અધ્યર્ધમ્ અધિકં ક્વ ચિત્

ત્રીન્ માસાન્ અષ્ટમાસાંશ્ ચ રાઘવો ન્યવસત્ સુખમ્
તથા સંવસતસ્ તસ્ય મુનીનામ્ આશ્રમેષુ વૈ
રમતશ્ ચાનુકુલ્યેન યયુઃ સંવત્સરા દશ

પરિસૃત્ય ચ ધર્મજ્ઞો રાઘવઃ સહ સીતયા
સુતીક્ષ્ણસ્યાશ્રમં શ્રીમાન્ પુનર્ એવાજગામ હ

સ તમ્ આશ્રમમ્ આગમ્ય મુનિભિઃ પ્રતિપૂજિતઃ
તત્રાપિ ન્યવસદ્ રામઃ કં ચિત્ કાલમ્ અરિંદમઃ

અથાશ્રમસ્થો વિનયાત્ કદા ચિત્ તં મહામુનિમ્
ઉપાસીનઃ સ કાકુત્સ્થઃ સુતીક્ષ્ણમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

અસ્મિન્ન્ અરણ્યે ભગવન્ન્ અગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ
વસતીતિ મયા નિત્યં કથાઃ કથયતાં શ્રુતમ્

ન તુ જાનામિ તં દેશં વનસ્યાસ્ય મહત્તયા
કુત્રાશ્રમપદં પુણ્યં મહર્ષેસ્ તસ્ય ધીમતઃ

પ્રસાદાત્ તત્ર ભવતઃ સાનુજઃ સહ સીતયા
અગસ્ત્યમ્ અભિગચ્છેયમ્ અભિવાદયિતું મુનિમ્

મનોરથો મહાન્ એષ હૃદિ સંપરિવર્તતે
યદ્ અહં તં મુનિવરં શુશ્રૂષેયમ્ અપિ સ્વયમ્

ઇતિ રામસ્ય સ મુનિઃ શ્રુત્વા ધર્માત્મનો વચઃ
સુતીક્ષ્ણઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રીતો દશરથાત્મજમ્

અહમ્ અપ્ય્ એતદ્ એવ ત્વાં વક્તુકામઃ સલક્ષ્મણમ્
અગસ્ત્યમ્ અભિગચ્છેતિ સીતયા સહ રાઘવ

દિષ્ટ્યા ત્વ્ ઇદાનીમ્ અર્થે ઽસ્મિન્ સ્વયમ્ એવ બ્રવીષિ મામ્
અહમ્ આખ્યામિ તે વત્સ યત્રાગસ્ત્યો મહામુનિઃ

યોજનાન્ય્ આશ્રમાત્ તાત યાહિ ચત્વારિ વૈ તતઃ
દક્ષિણેન મહાઞ્ શ્રીમાન્ અગસ્ત્યભ્રાતુર્ આશ્રમઃ

સ્થલપ્રાયે વનોદ્દેશે પિપ્પલીવનશોભિતે
બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાશકુનિનાદિતે

પદ્મિન્યો વિવિધાસ્ તત્ર પ્રસન્નસલિલાઃ શિવાઃ
હંસકારણ્ડવાકીર્ણાશ્ ચક્રવાકોપશોભિતાઃ

તત્રૈકાં રજનીમ્ ઉષ્ય પ્રભાતે રામ ગમ્યતામ્
દક્ષિણાં દિશમ્ આસ્થાય વનખણ્ડસ્ય પાર્શ્વતઃ

તત્રાગસ્ત્યાશ્રમપદં ગત્વા યોજનમ્ અન્તરમ્
રમણીયે વનોદ્દેશે બહુપાદપ સંવૃતે
રંસ્યતે તત્ર વૈદેહી લક્ષ્મણશ્ ચ ત્વયા સહ

સ હિ રમ્યો વનોદ્દેશો બહુપાદપસંકુલઃ
યદિ બુદ્ધિઃ કૃતા દ્રષ્ટુમ્ અગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્
અદ્યૈવ ગમને બુદ્ધિં રોચયસ્વ મહાયશઃ

ઇતિ રામો મુનેઃ શ્રુત્વા સહ ભ્રાત્રાભિવાદ્ય ચ
પ્રતસ્થે ઽગસ્ત્યમ્ ઉદ્દિશ્ય સાનુજઃ સહ સીતયા

પશ્યન્ વનાનિ ચિત્રાણિ પર્વપાંશ્ ચાભ્રસંનિભાન્
સરાંસિ સરિતશ્ ચૈવ પથિ માર્ગવશાનુગાઃ

સુતીક્ષ્ણેનોપદિષ્ટેન ગત્વા તેન પથા સુખમ્
ઇદં પરમસંહૃષ્ટો વાક્યં લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્

એતદ્ એવાશ્રમપદં નૂનં તસ્ય મહાત્મનઃ
અગસ્ત્યસ્ય મુનેર્ ભ્રાતુર્ દૃશ્યતે પુણ્યકર્મણઃ

યથા હીમે વનસ્યાસ્ય જ્ઞાતાઃ પથિ સહસ્રશઃ
સંનતાઃ ફલભરેણ પુષ્પભારેણ ચ દ્રુમાઃ

પિપ્પલીનાં ચ પક્વાનાં વનાદ્ અસ્માદ્ ઉપાગતઃ
ગન્ધો ઽયં પવનોત્ક્ષિપ્તઃ સહસા કટુકોદયઃ

તત્ર તત્ર ચ દૃશ્યન્તે સંક્ષિપ્તાઃ કાષ્ઠસંચયાઃ
લૂનાશ્ ચ પથિ દૃશ્યન્તે દર્ભા વૈદૂર્યવર્ચસઃ

એતચ્ ચ વનમધ્યસ્થં કૃષ્ણાભ્રશિખરોપમમ્
પાવકસ્યાશ્રમસ્થસ્ય ધૂમાગ્રં સંપ્રદૃશ્યતે

વિવિક્તેષુ ચ તીર્થેષુ કૃતસ્નાના દ્વિજાતયઃ
પુષ્પોપહારં કુર્વન્તિ કુસુમૈઃ સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ

તત્ સુતીક્ષ્ણસ્ય વચનં યથા સૌમ્ય મયા શ્રુતમ્
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમો ભ્રાતુર્ નૂનમ્ એષ ભવિષ્યતિ

નિગૃહ્ય તરસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા
યસ્ય ભ્રાત્રા કૃતેયં દિક્ શરણ્યા પુણ્યકર્મણા

ઇહૈકદા કિલ ક્રૂરો વાતાપિર્ અપિ ચેલ્વલઃ
ભ્રાતરૌ સહિતાવ્ આસ્તાં બ્રાહ્મણઘ્નૌ મહાસુરૌ

ધારયન્ બ્રાહ્મણં રૂપમ્ ઇલ્વલઃ સંસ્કૃતં વદન્
આમન્ત્રયતિ વિપ્રાન્ સ શ્રાદ્ધમ્ ઉદ્દિશ્ય નિર્ઘૃણઃ

ભ્રાતરં સંસ્કૃતં ભ્રાતા તતસ્ તં મેષરૂપિણમ્
તાન્ દ્વિજાન્ ભોજયામ્ આસ શ્રાદ્ધદૃષ્ટેન કર્મણા

તતો ભુક્તવતાં તેષાં વિપ્રાણામ્ ઇલ્વલો ઽબ્રવીત્
વાતાપે નિષ્ક્રમસ્વેતિ સ્વરેણ મહતા વદન્

તતો ભ્રાતુર્ વચઃ શ્રુત્વા વાતાપિર્ મેષવન્ નદન્
ભિત્ત્વા ભિત્વા શરીરાણિ બ્રાહ્મણાનાં વિનિષ્પતત્

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રાણિ તૈર્ એવં કામરૂપિભિઃ
વિનાશિતાનિ સંહત્ય નિત્યશઃ પિશિતાશનૈઃ

અગસ્ત્યેન તદા દેવૈઃ પ્રાર્થિતેન મહર્ષિણા
અનુભૂય કિલ શ્રાદ્ધે ભક્ષિતઃ સ મહાસુરઃ

તતઃ સંપન્નમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દત્ત્વા હસ્તાવસેચનમ્
ભ્રાતરં નિષ્ક્રમસ્વેતિ ઇલ્વલઃ સો ઽભ્યભાષત

તં તથા ભાષમાણં તુ ભ્રાતરં વિપ્રઘાતિનમ્
અબ્રવીત્ પ્રહસન્ ધીમાન્ અગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ

કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તિર્ મયા જીર્ણસ્ય રક્ષસઃ
ભ્રાતુસ્ તે મેષ રૂપસ્ય ગતસ્ય યમસાદનમ્

અથ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુર્ નિધનસંશ્રિતમ્
પ્રધર્ષયિતુમ્ આરેભે મુનિં ક્રોધાન્ નિશાચરઃ

સો ઽભ્યદ્રવદ્ દ્વિજેન્દ્રં તં મુનિના દીપ્તતેજસા
ચક્ષુષાનલકલ્પેન નિર્દગ્ધો નિધનં ગતઃ

તસ્યાયમ્ આશ્રમો ભ્રાતુસ્ તટાકવનશોભિતઃ
વિપ્રાનુકમ્પયા યેન કર્મેદં દુષ્કરં કૃતમ્

એવં કથયમાનસ્ય તસ્ય સૌમિત્રિણા સહ
રામસ્યાસ્તં ગતઃ સૂર્યઃ સંધ્યાકાલો ઽભ્યવર્તત

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં સહ ભ્રાત્રા યથાવિધિ
પ્રવિવેશાશ્રમપદં તમ્ ઋષિં ચાભ્યવાદયન્

સમ્યક્ પ્રતિગૃહીતસ્ તુ મુનિના તેન રાઘવઃ
ન્યવસત્ તાં નિશામ્ એકાં પ્રાશ્ય મૂલફલાનિ ચ

તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં વિમલે સૂર્યમણ્ડલે
ભ્રાતરં તમ્ અગસ્ત્યસ્ય આમન્ત્રયત રાઘવઃ

અભિવાદયે ત્વા ભગવન્ સુખમ્ અધ્યુષિતો નિશામ્
આમન્ત્રયે ત્વાં ગચ્છામિ ગુરું તે દ્રષ્ટુમ્ અગ્રજમ્

ગમ્યતામ્ ઇતિ તેનોક્તો જગામ રઘુનન્દનઃ
યથોદ્દિષ્ટેન માર્ગેણ વનં તચ્ ચાવલોકયન્

નીવારાન્ પનસાંસ્ તાલાંસ્ તિમિશાન્ વઞ્જુલાન્ ધવાન્
ચિરિબિલ્વાન્ મધૂકાંશ્ ચ બિલ્વાન્ અપિ ચ તિન્દુકાન્

પુષ્પિતાન્ પુષ્પિતાગ્રાભિર્ લતાભિર્ અનુવેષ્ટિતાન્
દદર્શ રામઃ શતશસ્ તત્ર કાન્તારપાદપાન્

હસ્તિહસ્તૈર્ વિમૃદિતાન્ વાનરૈર્ ઉપશોભિતાન્
મત્તૈઃ શકુનિસંઘૈશ્ ચ શતશઃ પ્રતિનાદિતાન્

તતો ઽબ્રવીત્ સમીપસ્થં રામો રાજીવલોચનઃ
પૃષ્ઠતો ઽનુગતં વીરં લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્

સ્નિગ્ધપત્રા યથા વૃક્ષા યથા ક્ષાન્તા મૃગદ્વિજાઃ
આશ્રમો નાતિદૂરસ્થો મહર્ષેર્ ભાવિતાત્મનઃ

અગસ્ત્ય ઇતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા
આશ્રમો દૃશ્યતે તસ્ય પરિશ્રાન્ત શ્રમાપહઃ

પ્રાજ્યધૂમાકુલવનશ્ ચીરમાલાપરિષ્કૃતઃ
પ્રશાન્તમૃગયૂથશ્ ચ નાનાશકુનિનાદિતઃ

નિગૃહ્ય તરસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા
દક્ષિણા દિક્ કૃતા યેન શરણ્યા પુણ્યકર્મણા

તસ્યેદમ્ આશ્રમપદં પ્રભાવાદ્ યસ્ય રાક્ષસૈઃ
દિગ્ ઇયં દક્ષિણા ત્રાસાદ્ દૃશ્યતે નોપભુજ્યતે

યદા પ્રભૃતિ ચાક્રાન્તા દિગ્ ઇયં પુણ્યકર્મણા
તદા પ્રભૃતિ નિર્વૈરાઃ પ્રશાન્તા રજનીચરાઃ

નામ્ના ચેયં ભગવતો દક્ષિણા દિક્ પ્રદક્ષિણા
પ્રથિતા ત્રિષુ લોકેષુ દુર્ધર્ષા ક્રૂરકર્મભિઃ

માર્ગં નિરોદ્ધું સતતં ભાસ્કરસ્યાચલોત્તમઃ
સંદેશં પાલયંસ્ તસ્ય વિન્ધ્યશૌલો ન વર્ધતે

અયં દીર્ઘાયુષસ્ તસ્ય લોકે વિશ્રુતકર્મણઃ
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમઃ શ્રીમાન્ વિનીતમૃગસેવિતઃ

એષ લોકાર્ચિતઃ સાધુર્ હિતે નિત્યં રતઃ સતામ્
અસ્માન્ અધિગતાન્ એષ શ્રેયસા યોજયિષ્યતિ

આરાધયિષ્યામ્ય્ અત્રાહમ્ અગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્
શેષં ચ વનવાસસ્ય સૌમ્ય વત્સ્યામ્ય્ અહં પ્રભો

અત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ ચ પરમર્ષયઃ
અગસ્ત્યં નિયતાહારં સતતં પર્યુપાસતે

નાત્ર જીવેન્ મૃષાવાદી ક્રૂરો વા યદિ વા શઠઃ
નૃશંસઃ કામવૃત્તો વા મુનિર્ એષ તથાવિધઃ

અત્ર દેવાશ્ ચ યક્ષાશ્ ચ નાગાશ્ ચ પતગૈઃ સહ
વસન્તિ નિયતાહારા ધર્મમ્ આરાધયિષ્ણવઃ

અત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો વિમાનૈઃ સૂર્યસંનિભૈઃ
ત્યક્ત્વા દેહાન્ નવૈર્ દેહૈઃ સ્વર્યાતાઃ પરમર્ષયઃ

યક્ષત્વમ્ અમરત્વં ચ રાજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
અત્ર દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભૂતૈર્ આરાધિતાઃ શુભૈઃ

આગતાઃ સ્માશ્રમપદં સૌમિત્રે પ્રવિશાગ્રતઃ
નિવેદયેહ માં પ્રાપ્તમ્ ઋષયે સહ સીતયા