रामायण · अध्याय 2.096

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः

राजपत्न्यश् च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति
ददृशुस् तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता
सुमित्राम् अब्रवीद् दीना याश् चान्या राजयोषितः

इदं तेषाम् अनाथानां क्लिष्टम् अक्लिष्ट कर्मणाम्
वने प्राक् केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः

इतः सुमित्रे पुत्रस् ते सदा जलम् अतन्द्रितः
स्वयं हरति सौमित्रिर् मम पुत्रस्य कारणात्

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले
पितुर् इङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तम् आयतलोचना

तं भूमौ पितुर् आर्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः

इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः
राघवेण पितुर् दत्तं पश्यतैतद् यथाविधि

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः
नैतद् औपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि
कथम् इङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः

अतो दुःखतरं लोके न किं चित् प्रतिभाति मा
यत्र रामः पितुर् दद्याद् इङ्गुदीक्षोदम् ऋद्धिमान्

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर् दत्तं समीक्ष्य मे
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा

एवम् आर्तां सपत्न्यस् ता जग्मुर् आश्वास्य तां तदा
ददृशुश् चाश्रमे रामं स्वर्गाच् च्युतम् इवामरम्

सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः
आर्ता मुमुचुर् अश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः

तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ् शुभान्
मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः

ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर् मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद् रामस्यायतलोचनाः

सौमित्रिर् अपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामाद् अनन्तरम्

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः
वृत्तिं दशरथाज् जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे

सीतापि चरणांस् तासाम् उपसंगृह्य दुःखिता
श्वश्रूणाम् अश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च
रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने

पद्मम् आतपसंतप्तं परिक्लिष्टम् इवोत्पलम्
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रम् इवाम्बुदैः

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्य् अग्निर् इवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः

ब्रुवन्त्याम् एवम् आर्तायां जनन्यां भरताग्रजः
पादाव् आसाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः

पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेर् इन्द्र इवामराधिपः
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः

ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश् च सहैव सैनिकैः
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान् उपोपविष्टो भरतस् तदाग्रजम्

उपोपविष्टस् तु तदा स वीर्यवांस् तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर् यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्

किम् एष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलम् उत्तमं तदा

स राघवः सत्यधृतिश् च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश् च धार्मिकः
वृताः सुहृद्भिश् च विरेजुर् अध्वरे यथा सदस्यैः सहितास् त्रयो ऽग्नयः