रामायण · अध्याय 2.095

रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह
किं मे धर्माद् विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति

शाश्वतो ऽयं सदा धर्मः स्थितो ऽस्मासु नरर्षभ
ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन् न कनीयान् भवेन् नृपः

स समृद्धां मया सार्धम् अयोध्यां गच्छ राघव
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः

राजानं मानुषं प्राहुर् देवत्वे संमतो मम
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तम् आहुर् अमानुषम्

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यम् आश्रिते
दिवम् आर्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियताम् उदकं पितुः
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वम् एव कृतोदकौ

प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव
अक्षय्यं भवतीत्य् आहुर् भवांश् चैव पितुः प्रियः

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर् मरणसंहिताम्
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः

वाग्वज्रं भरतेनोक्तम् अमनोज्ञं परंतपः
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः
वने परशुना कृत्तस् तथा भुवि पपात ह

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तम् इव कुञ्जरम्

भ्रातरस् ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम्
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै

स तु संज्ञां पुनर् लब्ध्वा नेत्राभ्याम् आस्रम् उत्सृजन्
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम्

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना
यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ
शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः

निष्प्रधानाम् अनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम्
निवृत्तवनवासो ऽपि नायोध्यां गन्तुम् उत्सहे

समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां परंतप
को नु शासिष्यति पुनस् ताते लोकान्तरं गते

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्य् आह सान्त्वयन्
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्य् अहम्

एवम् उक्त्वा स भरतं भार्याम् अभ्येत्य राघवः
उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

सीते मृतस् ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण
भरतो दुःखम् आचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरम् आहर चोत्तरम्
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः

सीता पुरस्ताद् व्रजतु त्वम् एनाम् अभितो व्रज
अहं पश्चाद् गमिष्यामि गतिर् ह्य् एषा सुदारुणा

ततो नित्यानुगस् तेषां विदितात्मा महामतिः
मृदुर् दान्तश् च शान्तश् च रामे च दृढ भक्तिमान्

सुमन्त्रस् तैर् नृपसुतैः सार्धम् आश्वास्य राघवम्
अवातारयद् आलम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्राद् उपागम्य यशस्विनः
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्

शीघ्रस्रोतसम् आसाद्य तीर्थं शिवम् अकर्दमम्
सिषिचुस् तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्व् इति

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितम् अञ्जलिम्
दिशं याम्याम् अभिमुखो रुदन् वचनम् अब्रवीत्

एतत् ते राजशार्दूल विमलं तोयम् अक्षयम्
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तम् उपतिष्ठतु

ततो मन्दाकिनी तीरात् प्रत्युत्तीर्य स राघवः
पितुश् चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे
न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन् वचनम् अब्रवीत्

इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यद् अशना वयम्
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास् तस्य देवताः

ततस् तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात्
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्

ततः पर्णकुटीद्वारम् आसाद्य जगतीपतिः
परिजग्राह पाणिभ्याम् उभौ भरतलक्ष्मणौ

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्काभवद् गिरौ
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दताम् इव

विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः
अब्रुवंश् चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम्
तेषाम् एव महाञ् शब्दः शोचतां पितरं मृतम्

अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम्
अप्य् एक मनसो जग्मुर् यथास्थानं प्रधाविताः

हयैर् अन्ये गजैर् अन्ये रथैर् अन्ये स्वलंकृतैः
सुकुमारास् तथैवान्ये पद्भिर् एव नरा ययुः

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम्

भ्रातॄणां त्वरितास् ते तु द्रष्टुकामाः समागमम्
ययुर् बहुविधैर् यानैः खुरनेमिसमाकुलैः

सा भूमिर् बहुभिर् यानैः खुरनेमिसमाहता
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौर् इवाभ्रसमागमे

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुर् अन्यद् वनं ततः

वराहमृगसिंहाश् च महिषाः सर्क्षवानराः
व्याघ्र गोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः

तेन शब्देन वित्रस्तैर् आकाशं पक्षिभिर् वृतम्
मनुष्यैर् आवृता भूमिर् उभयं प्रबभौ तदा

तान् नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान्
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन् मातृवच् च सः

स तत्र कांश् चित् परिषस्वजे नरान् नराश् च के चित् तु तम् अभ्यवादयन्
चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य तदा नृपात्मजः

ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन् स्वनः
गुहा गिरीणां च दिशश् च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे