રામાયણ · અધ્યાય 2.096

વસિષ્ઠઃ પુરતઃ કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ
અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિતઃ

રાજપત્ન્યશ્ ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ
દદૃશુસ્ તત્ર તત્ તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા
સુમિત્રામ્ અબ્રવીદ્ દીના યાશ્ ચાન્યા રાજયોષિતઃ

ઇદં તેષામ્ અનાથાનાં ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટ કર્મણામ્
વને પ્રાક્ કેવલં તીર્થં યે તે નિર્વિષયી કૃતાઃ

ઇતઃ સુમિત્રે પુત્રસ્ તે સદા જલમ્ અતન્દ્રિતઃ
સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્ મમ પુત્રસ્ય કારણાત્

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે
પિતુર્ ઇઙ્ગુદિપિણ્યાકં ન્યસ્તમ્ આયતલોચના

તં ભૂમૌ પિતુર્ આર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા
ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ

ઇદમ્ ઇક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ
રાઘવેણ પિતુર્ દત્તં પશ્યતૈતદ્ યથાવિધિ

તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મનઃ
નૈતદ્ ઔપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્

ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્ર સદૃશો ભુવિ
કથમ્ ઇઙ્ગુદિપિણ્યાકં સ ભુઙ્ક્તે વસુધાધિપઃ

અતો દુઃખતરં લોકે ન કિં ચિત્ પ્રતિભાતિ મા
યત્ર રામઃ પિતુર્ દદ્યાદ્ ઇઙ્ગુદીક્ષોદમ્ ઋદ્ધિમાન્

રામેણેઙ્ગુદિપિણ્યાકં પિતુર્ દત્તં સમીક્ષ્ય મે
કથં દુઃખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા

એવમ્ આર્તાં સપત્ન્યસ્ તા જગ્મુર્ આશ્વાસ્ય તાં તદા
દદૃશુશ્ ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગાચ્ ચ્યુતમ્ ઇવામરમ્

સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં રામ સંપ્રેક્ષ્ય માતરઃ
આર્તા મુમુચુર્ અશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતાઃ

તાસાં રામઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાઞ્ શુભાન્
માતૄણાં મનુજવ્યાઘ્રઃ સર્વાસાં સત્યસંગરઃ

તાઃ પાણિભિઃ સુખસ્પર્શૈર્ મૃદ્વઙ્ગુલિતલૈઃ શુભૈઃ
પ્રમમાર્જૂ રજઃ પૃષ્ઠાદ્ રામસ્યાયતલોચનાઃ

સૌમિત્રિર્ અપિ તાઃ સર્વા માતૄઃ સંપ્રેક્ષ્ય દુઃખિતઃ
અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદ્ અનન્તરમ્

યથા રામે તથા તસ્મિન્ સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિયઃ
વૃત્તિં દશરથાજ્ જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે

સીતાપિ ચરણાંસ્ તાસામ્ ઉપસંગૃહ્ય દુઃખિતા
શ્વશ્રૂણામ્ અશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રતઃ સ્થિતા

તાં પરિષ્વજ્ય દુઃખાર્તાં માતા દુહિતરં યથા
વનવાસકૃશાં દીનાં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્

વિદેહરાજસ્ય સુતા સ્નુષા દશરથસ્ય ચ
રામપત્ની કથં દુઃખં સંપ્રાપ્તા નિર્જને વને

પદ્મમ્ આતપસંતપ્તં પરિક્લિષ્ટમ્ ઇવોત્પલમ્
કાઞ્ચનં રજસા ધ્વસ્તં ક્લિષ્ટં ચન્દ્રમ્ ઇવામ્બુદૈઃ

મુખં તે પ્રેક્ષ્ય માં શોકો દહત્ય્ અગ્નિર્ ઇવાશ્રયમ્
ભૃશં મનસિ વૈદેહિ વ્યસનારણિસંભવઃ

બ્રુવન્ત્યામ્ એવમ્ આર્તાયાં જનન્યાં ભરતાગ્રજઃ
પાદાવ્ આસાદ્ય જગ્રાહ વસિષ્ઠસ્ય સ રાઘવઃ

પુરોહિતસ્યાગ્નિસમસ્ય તસ્ય વૈ બૃહસ્પતેર્ ઇન્દ્ર ઇવામરાધિપઃ
પ્રગૃહ્ય પાદૌ સુસમૃદ્ધતેજસઃ સહૈવ તેનોપવિવેશ રાઘવઃ

તતો જઘન્યં સહિતૈઃ સ મન્ત્રિભિઃ પુરપ્રધાનૈશ્ ચ સહૈવ સૈનિકૈઃ
જનેન ધર્મજ્ઞતમેન ધર્મવાન્ ઉપોપવિષ્ટો ભરતસ્ તદાગ્રજમ્

ઉપોપવિષ્ટસ્ તુ તદા સ વીર્યવાંસ્ તપસ્વિવેષેણ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્
શ્રિયા જ્વલન્તં ભરતઃ કૃતાઞ્જલિર્ યથા મહેન્દ્રઃ પ્રયતઃ પ્રજાપતિમ્

કિમ્ એષ વાક્યં ભરતો ઽદ્ય રાઘવં પ્રણમ્ય સત્કૃત્ય ચ સાધુ વક્ષ્યતિ
ઇતીવ તસ્યાર્યજનસ્ય તત્ત્વતો બભૂવ કૌતૂહલમ્ ઉત્તમં તદા

સ રાઘવઃ સત્યધૃતિશ્ ચ લક્ષ્મણો મહાનુભાવો ભરતશ્ ચ ધાર્મિકઃ
વૃતાઃ સુહૃદ્ભિશ્ ચ વિરેજુર્ અધ્વરે યથા સદસ્યૈઃ સહિતાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ