रामायण · अध्याय 2.094

आघ्राय रामस् तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः
अङ्के भरतम् आरोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः

क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यद् अरण्यं त्वम् आगतः
न हि त्वं जीवतस् तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि

चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतम् आगतम्
दुष्प्रतीकम् अरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनम् आगतः

कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः
राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता धर्मनिश्चयः

स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः
इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायो यथावत् तात पूज्यते

तात कच्चिच् च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती
सुखिनी कच्चिद् आर्या च देवी नन्दति कैकयी

कच्चिद् विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः
अनसूयुर् अनुद्रष्टा सत्कृतस् ते पुरोहितः

कच्चिद् अग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमान् ऋजुः
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

इष्वस्त्रवरसंपन्नम् अर्थशास्त्रविशारदम्
सुधन्वानम् उपाध्यायं कच्चित् त्वं तात मन्यसे

कच्चिद् आत्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः
कुलीनाश् चेङ्गितज्ञाश् च कृतास् ते तात मन्त्रिणः

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव
सुसंवृतो मन्त्रधरैर् अमात्यैः शास्त्रकोविदैः

कच्चिन् निद्रावशं नैषि कच्चित् काले विबुध्यसे
कच् चिंश् चापररात्रिषु चिन्तयस्य् अर्थनैपुणम्

कच्चिन् मन्त्रयसे नैकः कच्चिन् न बहुभिः सह
कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति

कच्चिद् अर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्
क्षिप्रम् आरभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव

कच्चित् तु सुकृतान्य् एव कृतरूपाणि वा पुनः
विदुस् ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः

कच्चिन् न तर्कैर् युक्त्वा वा ये चाप्य् अपरिकीर्तिताः
त्वया वा तव वामात्यैर् बुध्यते तात मन्त्रितम्

कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणाम् एकम् इच्छसि पण्डितम्
पण्डितो ह्य् अर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान् निःश्रेयसं महत्

सहस्राण्य् अपि मूर्खाणां यद्य् उपास्ते महीपतिः
अथ वाप्य् अयुतान्य् एव नास्ति तेषु सहायता

एको ऽप्य् अमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन् महतीं श्रियम्

कच्चिन् मुख्या महत्स्व् एव मध्यमेषु च मध्यमाः
जघन्याश् च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः

अमात्यान् उपधातीतान् पितृपैतामहाञ् शुचीन्
श्रेष्ठाञ् श्रेष्ठेषु कच्चित् त्वं नियोजयसि कर्मसु

कच्चित् त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानम् इव स्त्रियः

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्
शूरम् ऐश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते

कच्चिद् धृष्टश् च शूरश् च धृतिमान् मतिमाञ् शुचिः
कुलीनश् चानुरक्तश् च दक्षः सेनापतिः कृतः

बलवन्तश् च कच्चित् ते मुख्या युद्धविशारदाः
दृष्टापदाना विक्रान्तास् त्वया सत्कृत्य मानिताः

क चिद् बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्
संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे

कालातिक्रमणे ह्य् एव भक्त वेतनयोर् भृताः
भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः

कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास् त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः
कच्चित् प्राणांस् तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः

कच्चिज् जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान्
यथोक्तवादी दूतस् ते कृतो भरत पण्डितः

कच्चिद् अष्टादशान्य् एषु स्वपक्षे दश पञ्च च
त्रिभिस् त्रिभिर् अविज्ञातैर् वेत्सि तीर्थानि चारकैः

कच्चिद् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातांश् च सर्वदा
दुर्बलान् अनवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन

कच्चिन् न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस् तात सेवसे
अनर्थ कुशला ह्य् एते बालाः पण्डितमानिनः

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः
बुद्धिमान् वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते

वीरैर् अध्युषितां पूर्वम् अस्माकं तात पूर्वकैः
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा
जितेन्द्रियैर् महोत्साहैर् वृतामात्यैः सहस्रशः

प्रासादैर् विविधाकारैर् वृतां वैद्यजनाकुलाम्
कच्चित् समुदितां स्फीताम् अयोध्यां परिरक्षसि

कच्चिच् चैत्यशतैर् जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः
देवस्थानैः प्रपाभिश् च तडागैश् चोपशोभितः

प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः
सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिर् अभिवर्जितः

अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः
कच्चिज् जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव

कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः
वार्तायां संश्रितस् तात लोको हि सुखम् एधते

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित् ते भरणं कृतम्
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः

कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताश् च सुरक्षिताः
कच्चिन् न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे

कच्चिन् नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि
कच्चिद् दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे

कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः
यन्त्रैश् च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः

आयस् ते विपुलः कच्चित् कच्चिद् अल्पतरो व्ययः
अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव

देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद् गच्छति ते व्ययः

कच्चिद् आर्यो विशुद्धात्मा क्षारितश् चोरकर्मणा
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर् न लोभाद् बध्यते शुचिः

गृहीतश् चैव पृष्टश् च काले दृष्टः सकारणः
कच्चिन् न मुच्यते चोरो धनलोभान् नरर्षभ

व्यसने कच्चिद् आढ्यस्य दुगतस्य च राघव
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य् अस्राणि राघव
तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थम् अनुशासतः

कच्चिद् वृधांश् च बालांश् च वैद्यमुख्यांश् च राघव
दानेन मनसा वाचा त्रिभिर् एतैर् बुभूषसे

कच्चिद् गुरूंश् च वृद्धांश् च तापसान् देवतातिथीन्
चैत्यांश् च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश् च नमस्यसि

कच्चिद् अर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे

कच्चिद् अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् भरत सेवसे

कच्चित् ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह

नास्तिक्यम् अनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्
अदर्शनं ज्ञानवताम् आलस्यं पञ्चवृत्तिताम्

एकचिन्तनम् अर्थानाम् अनर्थज्ञैश् च मन्त्रणम्
निश्चितानाम् अनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम्

मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः
कच्चित् त्वं वर्जयस्य् एतान् राजदोषांश् चतुर्दश

कच्चित् स्वादुकृतं भोज्यम् एको नाश्नासि राघव
कच्चिद् आशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि