રામાયણ · અધ્યાય 2.095

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા ભરતઃ પ્રત્યુવાચ હ
કિં મે ધર્માદ્ વિહીનસ્ય રાજધર્મઃ કરિષ્યતિ

શાશ્વતો ઽયં સદા ધર્મઃ સ્થિતો ઽસ્માસુ નરર્ષભ
જ્યેષ્ઠ પુત્રે સ્થિતે રાજન્ ન કનીયાન્ ભવેન્ નૃપઃ

સ સમૃદ્ધાં મયા સાર્ધમ્ અયોધ્યાં ગચ્છ રાઘવ
અભિષેચય ચાત્માનં કુલસ્યાસ્ય ભવાય નઃ

રાજાનં માનુષં પ્રાહુર્ દેવત્વે સંમતો મમ
યસ્ય ધર્માર્થસહિતં વૃત્તમ્ આહુર્ અમાનુષમ્

કેકયસ્થે ચ મયિ તુ ત્વયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે
દિવમ્ આર્ય ગતો રાજા યાયજૂકઃ સતાં મતઃ

ઉત્તિષ્ઠ પુરુષવ્યાઘ્ર ક્રિયતામ્ ઉદકં પિતુઃ
અહં ચાયં ચ શત્રુઘ્નઃ પૂર્વમ્ એવ કૃતોદકૌ

પ્રિયેણ કિલ દત્તં હિ પિતૃલોકેષુ રાઘવ
અક્ષય્યં ભવતીત્ય્ આહુર્ ભવાંશ્ ચૈવ પિતુઃ પ્રિયઃ

તાં શ્રુત્વા કરુણાં વાચં પિતુર્ મરણસંહિતામ્
રાઘવો ભરતેનોક્તાં બભૂવ ગતચેતનઃ

વાગ્વજ્રં ભરતેનોક્તમ્ અમનોજ્ઞં પરંતપઃ
પ્રગૃહ્ય બાહૂ રામો વૈ પુષ્પિતાગ્રો યથા દ્રુમઃ
વને પરશુના કૃત્તસ્ તથા ભુવિ પપાત હ

તથા હિ પતિતં રામં જગત્યાં જગતીપતિમ્
કૂલઘાતપરિશ્રાન્તં પ્રસુપ્તમ્ ઇવ કુઞ્જરમ્

ભ્રાતરસ્ તે મહેષ્વાસં સર્વતઃ શોકકર્શિતમ્
રુદન્તઃ સહ વૈદેહ્યા સિષિચુઃ સલિલેન વૈ

સ તુ સંજ્ઞાં પુનર્ લબ્ધ્વા નેત્રાભ્યામ્ આસ્રમ્ ઉત્સૃજન્
ઉપાક્રામત કાકુત્સ્થઃ કૃપણં બહુભાષિતુમ્

કિં નુ તસ્ય મયા કાર્યં દુર્જાતેન મહાત્મના
યો મૃતો મમ શોકેન ન મયા ચાપિ સંસ્કૃતઃ

અહો ભરત સિદ્ધાર્થો યેન રાજા ત્વયાનઘ
શત્રુઘેણ ચ સર્વેષુ પ્રેતકૃત્યેષુ સત્કૃતઃ

નિષ્પ્રધાનામ્ અનેકાગ્રં નરેન્દ્રેણ વિનાકૃતામ્
નિવૃત્તવનવાસો ઽપિ નાયોધ્યાં ગન્તુમ્ ઉત્સહે

સમાપ્તવનવાસં મામ્ અયોધ્યાયાં પરંતપ
કો નુ શાસિષ્યતિ પુનસ્ તાતે લોકાન્તરં ગતે

પુરા પ્રેક્ષ્ય સુવૃત્તં માં પિતા યાન્ય્ આહ સાન્ત્વયન્
વાક્યાનિ તાનિ શ્રોષ્યામિ કુતઃ કર્ણસુખાન્ય્ અહમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા સ ભરતં ભાર્યામ્ અભ્યેત્ય રાઘવઃ
ઉવાચ શોકસંતપ્તઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્

સીતે મૃતસ્ તે શ્વશુરઃ પિત્રા હીનો ઽસિ લક્ષ્મણ
ભરતો દુઃખમ્ આચષ્ટે સ્વર્ગતં પૃથિવીપતિમ્

સાન્ત્વયિત્વા તુ તાં રામો રુદન્તીં જનકાત્મજામ્
ઉવાચ લક્ષ્મણં તત્ર દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ

આનયેઙ્ગુદિપિણ્યાકં ચીરમ્ આહર ચોત્તરમ્
જલક્રિયાર્થં તાતસ્ય ગમિષ્યામિ મહાત્મનઃ

સીતા પુરસ્તાદ્ વ્રજતુ ત્વમ્ એનામ્ અભિતો વ્રજ
અહં પશ્ચાદ્ ગમિષ્યામિ ગતિર્ હ્ય્ એષા સુદારુણા

તતો નિત્યાનુગસ્ તેષાં વિદિતાત્મા મહામતિઃ
મૃદુર્ દાન્તશ્ ચ શાન્તશ્ ચ રામે ચ દૃઢ ભક્તિમાન્

સુમન્ત્રસ્ તૈર્ નૃપસુતૈઃ સાર્ધમ્ આશ્વાસ્ય રાઘવમ્
અવાતારયદ્ આલમ્બ્ય નદીં મન્દાકિનીં શિવામ્

તે સુતીર્થાં તતઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉપાગમ્ય યશસ્વિનઃ
નદીં મન્દાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્

શીઘ્રસ્રોતસમ્ આસાદ્ય તીર્થં શિવમ્ અકર્દમમ્
સિષિચુસ્ તૂદકં રાજ્ઞે તત એતદ્ ભવત્વ્ ઇતિ

પ્રગૃહ્ય ચ મહીપાલો જલપૂરિતમ્ અઞ્જલિમ્
દિશં યામ્યામ્ અભિમુખો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્

એતત્ તે રાજશાર્દૂલ વિમલં તોયમ્ અક્ષયમ્
પિતૃલોકગતસ્યાદ્ય મદ્દત્તમ્ ઉપતિષ્ઠતુ

તતો મન્દાકિની તીરાત્ પ્રત્યુત્તીર્ય સ રાઘવઃ
પિતુશ્ ચકાર તેજસ્વી નિવાપં ભ્રાતૃભિઃ સહ

ઐઙ્ગુદં બદરીમિશ્રં પિણ્યાકં દર્ભસંસ્તરે
ન્યસ્ય રામઃ સુદુઃખાર્તો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્

ઇદં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજપ્રીતો યદ્ અશના વયમ્
યદન્નઃ પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્ તસ્ય દેવતાઃ

તતસ્ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રત્યુત્તીર્ય નદીતટાત્
આરુરોહ નરવ્યાઘ્રો રમ્યસાનું મહીધરમ્

તતઃ પર્ણકુટીદ્વારમ્ આસાદ્ય જગતીપતિઃ
પરિજગ્રાહ પાણિભ્યામ્ ઉભૌ ભરતલક્ષ્મણૌ

તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશ્રુત્કાભવદ્ ગિરૌ
ભ્રાતૄણાં સહ વૈદેહ્યા સિંહાનાં નર્દતામ્ ઇવ

વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરતસૈનિકાઃ
અબ્રુવંશ્ ચાપિ રામેણ ભરતઃ સંગતો ધ્રુવમ્
તેષામ્ એવ મહાઞ્ શબ્દઃ શોચતાં પિતરં મૃતમ્

અથ વાસાન્ પરિત્યજ્ય તં સર્વે ઽભિમુખાઃ સ્વનમ્
અપ્ય્ એક મનસો જગ્મુર્ યથાસ્થાનં પ્રધાવિતાઃ

હયૈર્ અન્યે ગજૈર્ અન્યે રથૈર્ અન્યે સ્વલંકૃતૈઃ
સુકુમારાસ્ તથૈવાન્યે પદ્ભિર્ એવ નરા યયુઃ

અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા
દ્રષ્ટુકામો જનઃ સર્વો જગામ સહસાશ્રમમ્

ભ્રાતૄણાં ત્વરિતાસ્ તે તુ દ્રષ્ટુકામાઃ સમાગમમ્
યયુર્ બહુવિધૈર્ યાનૈઃ ખુરનેમિસમાકુલૈઃ

સા ભૂમિર્ બહુભિર્ યાનૈઃ ખુરનેમિસમાહતા
મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌર્ ઇવાભ્રસમાગમે

તેન વિત્રાસિતા નાગાઃ કરેણુપરિવારિતાઃ
આવાસયન્તો ગન્ધેન જગ્મુર્ અન્યદ્ વનં તતઃ

વરાહમૃગસિંહાશ્ ચ મહિષાઃ સર્ક્ષવાનરાઃ
વ્યાઘ્ર ગોકર્ણગવયા વિત્રેષુઃ પૃષતૈઃ સહ

રથાઙ્ગસાહ્વા નત્યૂહા હંસાઃ કારણ્ડવાઃ પ્લવાઃ
તથા પુંસ્કોકિલાઃ ક્રૌઞ્ચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશઃ

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈર્ આકાશં પક્ષિભિર્ વૃતમ્
મનુષ્યૈર્ આવૃતા ભૂમિર્ ઉભયં પ્રબભૌ તદા

તાન્ નરાન્ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્ સમીક્ષ્યાથ સુદુઃખિતાન્
પર્યષ્વજત ધર્મજ્ઞઃ પિતૃવન્ માતૃવચ્ ચ સઃ

સ તત્ર કાંશ્ ચિત્ પરિષસ્વજે નરાન્ નરાશ્ ચ કે ચિત્ તુ તમ્ અભ્યવાદયન્
ચકાર સર્વાન્ સવયસ્યબાન્ધવાન્ યથાર્હમ્ આસાદ્ય તદા નૃપાત્મજઃ

તતઃ સ તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુવિનાદયન્ સ્વનઃ
ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ ચ સંતતં મૃદઙ્ગઘોષપ્રતિમો વિશુશ્રુવે