रामायण · अध्याय 2.085

कृतबुद्धिं निवासाय तथैव स मुनिस् तदा
भरतं कैकयी पुत्रम् आतिथ्येन न्यमन्त्रयत्

अब्रवीद् भरतस् त्व् एनं नन्व् इदं भवता कृतम्
पाद्यम् अर्घ्यं तथातिथ्यं वने यद् ऊपपद्यते

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्न् इव
जाने त्वां प्रीति संयुक्तं तुष्येस् त्वं येन केन चित्

सेनायास् तु तवैतस्याः कर्तुम् इच्छामि भोजनम्
मम प्रितिर् यथा रूपा त्वम् अर्हो मनुजर्षभ

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलम् इहागतः
कस्मान् नेहोपयातो ऽसि सबलः पुरुषर्षभ

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस् तं तपोधनम्
ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन् भगवद् भयात्

वाजि मुख्या मनुष्याश् च मत्ताश् च वर वारणाः
प्रच्छाद्य महतीं भूमिं भगवन्न् अनुयान्ति माम्

ते वृक्षान् उदकं भूमिम् आश्रमेषूटजांस् तथा
न हिंस्युर् इति तेनाहम् एक एवागतस् ततः

आनीयताम् इतः सेनेत्य् आज्ञप्तः परमर्षिणा
तथा तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम्

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर् विश्वकर्माणम् आह्वयत्

आह्वये विश्वकर्माणम् अहं त्वष्टारम् एव च
आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि तत्र मे संविधीयताम्

प्राक् स्रोतसश् च या नद्यः प्रत्यक् स्रोतस एव च
पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च समायान्त्व् अद्य सर्वशः

अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुराम् अन्याः सुनिष्ठिताम्
अपराश् चोदकं शीतम् इक्षुकाण्डरसोपमम्

आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून्
तथैवाप्सरसो देवीर् गन्धर्वीश् चापि सर्वशः

घृताचीम् अथ विश्वाचीं मिश्रकेशीम् अलम्बुसाम्
शक्रं याश् चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश् च भामिनीः
सर्वास् तुम्बुरुणा सार्धम् आह्वये सपरिच्छदाः

वनं कुरुषु यद् दिव्यं वासो भूषणपत्रवत्
दिव्यनारीफलं शश्वत् तत् कौबेरम् इहैव तु

इह मे भगवान् सोमो विधत्ताम् अन्नम् उत्तमम्
भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च

एवं समाधिना युक्तस् तेजसाप्रतिमेन च
शिक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन् मुनिः

मनसा ध्यायतस् तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः
आजग्मुस् तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्

मलयं दुर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदो ऽनिलः
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः

ततो ऽभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः
देवदुन्दुभिघोषश् च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे

प्रववुश् चोत्तमा वाता ननृतुश् चाप्सरोगणाः
प्रजगुर् देवगन्धर्वा वीणा प्रमुमुचुः स्वरान्

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च
विवेशोच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः

तस्मिन्न् उपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्रसुखे नृणाम्
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः

बभूव हि समा भूमिः समन्तात् पञ्चयोजनम्
शाद्वलैर् बहुभिश् छन्ना नीलवैदूर्यसंनिभैः

तस्मिन् बिल्वाः कपित्थाश् च पनसा बीजपूरकाः
आमलक्यो बभूवुश् च चूताश् च फलभूषणाः

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश् च वनं दिव्योपभोगवत्
आजगाम नदी दिव्या तीरजैर् बहुभिर् वृता

चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश् च गजवाजिनाम्
हर्म्यप्रासादसंघातास् तोरणानि शुभानि च

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्
शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्

चतुरस्रम् असंबाधं शयनासनयानवत्
दिव्यैः सर्वरसैर् युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्

उपकल्पित सर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्
कॢप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्

प्रविवेश महाबाहुर् अनुज्ञातो महर्षिणा
वेश्म तद् रत्नसंपूर्णं भरतः कैकयीसुतः

अनुजग्मुश् च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः
बभूवुश् च मुदा युक्ता तं दृष्ट्वा वेश्म संविधिम्

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रम् एव च
भरतो मन्त्रिभिः सार्धम् अभ्यवर्तत राजवत्

आसनं पूजयाम् आस रामायाभिप्रणम्य च
वालव्यजनम् आदाय न्यषीदत् सचिवासने

आनुपूर्व्यान् निषेदुश् च सर्वे मन्त्रपुरोहिताः
ततः सेनापतिः पश्चात् प्रशास्ता च निषेदतुः

ततस् तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनत्

तासाम् उभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः
रम्याश् चावसथा दिव्या ब्रह्मणस् तु प्रसादजाः

तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः
आगुर् विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः
आगुर् विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः

याभिर् गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते
आगुर् विंशतिसाहस्रा नन्दनाद् अप्सरोगणाः

नारदस् तुम्बुरुर् गोपः पर्वतः सूर्यवर्चसः
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना
उपानृत्यंस् तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने
प्रयागे तान्य् अदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्

बिल्वा मार्दङ्गिका आसञ् शम्या ग्राहा बिभीतकाः
अश्वत्था नर्तकाश् चासन् भरद्वाजस्य तेजसा

ततः सरलतालाश् च तिलका नक्तमालकाः
प्रहृष्टास् तत्र संपेतुः कुब्जाभूताथ वामनाः

शिंशपामलकी जम्बूर् याश् चान्याः कानने लताः
प्रमदा विग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे ऽवसन्

सुरां सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्शिताः
मांसनि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावद् इच्छथ

उत्साद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु
अप्य् एकम् एकं पुरुषं प्रमदाः सत्प चाष्ट च

संवहन्त्यः समापेतुर् नार्यो रुचिरलोचनाः
परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः

हयान् गजान् खरान् उष्ट्रांस् तथैव सुरभेः सुतान्
इक्षूंश् च मधुजालांश् च भोजयन्ति स्म वाहनान्
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः

नाश्वबन्धो ऽश्वम् आजानान् न गजं कुञ्जरग्रहः
मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ

तर्पिता सर्वकामैस् ते रक्तचन्दनरूषिताः
अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचम् उदैरयन्

नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान्
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्

इति पादातयोधाश् च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः
अनाथास् तं विधिं लब्ध्वा वाचम् एताम् उदैरयन्

संप्रहृष्टा विनेदुस् ते नरास् तत्र सहस्रशः
भरतस्यानुयातारः स्वर्गे ऽयम् इति चाब्रुवन्

ततो भुक्तवतां तेषां तद् अन्नम् अमृतोपमम्
दिव्यान् उद्वीक्ष्य भक्ष्यांस् तान् अभवद् भक्षणे मतिः

प्रेष्याश् चेट्यश् च वध्वश् च बलस्थाश् चापि सर्वशः
बभूवुस् ते भृशं तृप्ताः सर्वे चाहतवाससः

कुञ्जराश् च खरोष्ट्रश् च गोऽश्वाश् च मृगपक्षिणः
बभूवुः सुभृतास् तत्र नान्यो ह्य् अन्यम् अकल्पयत्

नाशुक्लवासास् तत्रासीत् क्षुधितो मलिनो ऽपि वा
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश् चिद् अदृश्यत

आजैश् चापि च वाराहैर् निष्ठानवरसंचयैः
फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर् गन्धरसान्वितैः

पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः
ददृशुर् विस्मितास् तत्र नरा लौहीः सहस्रशः

बभूवुर् वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः
ताश् च कामदुघा गावो द्रुमाश् चासन् मधुश्च्युतः

वाप्यो मैरेयपूर्णाश् च मृष्टमांसचयैर् वृताः
प्रतप्तपिठरैश् चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः

पात्रीणां च सहस्राणि शातकुम्भमयानि च
स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश् च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः

ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नः श्वेतस्य चापरे
बभूवुः पायसस्यान्ते शर्करायाश् च संचयाः

कल्कांश् चूर्णकषायांश् च स्नानानि विविधानि च
ददृशुर् भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः

शुक्लान् अंशुमतश् चापि दन्तधावनसंचयान्
शुक्लांश् चन्दनकल्कांश् च समुद्गेष्व् अवतिष्ठतः

दर्पणान् परिमृष्टांश् च वाससां चापि संचयान्
पादुकोपानहां चैव युग्मान् यत्र सहस्रशः

आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चांश् छत्राणि च धनूंषि च
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्य् आसनानि च

प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम्
अवगाह्य सुतीर्थांश् च ह्रदान् सोत्पल पुष्करान्

नीलवैदूर्यवर्णांश् च मृदून् यवससंचयान्
निर्वापार्थं पशूनां ते ददृशुस् तत्र सर्वशः

व्यस्मयन्त मनुष्यास् ते स्वप्नकल्पं तद् अद्भुतम्
दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृग् भरतस्य महर्षिणा

इत्य् एवं रममाणानां देवानाम् इव नन्दने
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत

प्रतिजग्मुश् च ता नद्यो गन्धर्वाश् च यथागतम्
भरद्वाजम् अनुज्ञाप्य ताश् च सर्वा वराङ्गनाः

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास् तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः
तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः