રામાયણ · અધ્યાય 2.085

કૃતબુદ્ધિં નિવાસાય તથૈવ સ મુનિસ્ તદા
ભરતં કૈકયી પુત્રમ્ આતિથ્યેન ન્યમન્ત્રયત્

અબ્રવીદ્ ભરતસ્ ત્વ્ એનં નન્વ્ ઇદં ભવતા કૃતમ્
પાદ્યમ્ અર્ઘ્યં તથાતિથ્યં વને યદ્ ઊપપદ્યતે

અથોવાચ ભરદ્વાજો ભરતં પ્રહસન્ન્ ઇવ
જાને ત્વાં પ્રીતિ સંયુક્તં તુષ્યેસ્ ત્વં યેન કેન ચિત્

સેનાયાસ્ તુ તવૈતસ્યાઃ કર્તુમ્ ઇચ્છામિ ભોજનમ્
મમ પ્રિતિર્ યથા રૂપા ત્વમ્ અર્હો મનુજર્ષભ

કિમર્થં ચાપિ નિક્ષિપ્ય દૂરે બલમ્ ઇહાગતઃ
કસ્માન્ નેહોપયાતો ઽસિ સબલઃ પુરુષર્ષભ

ભરતઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રાઞ્જલિસ્ તં તપોધનમ્
સસૈન્યો નોપયાતો ઽસ્મિ ભગવન્ ભગવદ્ ભયાત્

વાજિ મુખ્યા મનુષ્યાશ્ ચ મત્તાશ્ ચ વર વારણાઃ
પ્રચ્છાદ્ય મહતીં ભૂમિં ભગવન્ન્ અનુયાન્તિ મામ્

તે વૃક્ષાન્ ઉદકં ભૂમિમ્ આશ્રમેષૂટજાંસ્ તથા
ન હિંસ્યુર્ ઇતિ તેનાહમ્ એક એવાગતસ્ તતઃ

આનીયતામ્ ઇતઃ સેનેત્ય્ આજ્ઞપ્તઃ પરમર્ષિણા
તથા તુ ચક્રે ભરતઃ સેનાયાઃ સમુપાગમમ્

અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાપઃ પરિમૃજ્ય ચ
આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્ વિશ્વકર્માણમ્ આહ્વયત્

આહ્વયે વિશ્વકર્માણમ્ અહં ત્વષ્ટારમ્ એવ ચ
આતિથ્યં કર્તુમ્ ઇચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્

પ્રાક્ સ્રોતસશ્ ચ યા નદ્યઃ પ્રત્યક્ સ્રોતસ એવ ચ
પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ સમાયાન્ત્વ્ અદ્ય સર્વશઃ

અન્યાઃ સ્રવન્તુ મૈરેયં સુરામ્ અન્યાઃ સુનિષ્ઠિતામ્
અપરાશ્ ચોદકં શીતમ્ ઇક્ષુકાણ્ડરસોપમમ્

આહ્વયે દેવગન્ધર્વાન્ વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્
તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ ગન્ધર્વીશ્ ચાપિ સર્વશઃ

ઘૃતાચીમ્ અથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમ્ અલમ્બુસામ્
શક્રં યાશ્ ચોપતિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માણં યાશ્ ચ ભામિનીઃ
સર્વાસ્ તુમ્બુરુણા સાર્ધમ્ આહ્વયે સપરિચ્છદાઃ

વનં કુરુષુ યદ્ દિવ્યં વાસો ભૂષણપત્રવત્
દિવ્યનારીફલં શશ્વત્ તત્ કૌબેરમ્ ઇહૈવ તુ

ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામ્ અન્નમ્ ઉત્તમમ્
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ

વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ
સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ

એવં સમાધિના યુક્તસ્ તેજસાપ્રતિમેન ચ
શિક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્ મુનિઃ

મનસા ધ્યાયતસ્ તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ
આજગ્મુસ્ તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્

મલયં દુર્દુરં ચૈવ તતઃ સ્વેદનુદો ઽનિલઃ
ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખઃ શિવઃ

તતો ઽભ્યવર્તન્ત ઘના દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ
દેવદુન્દુભિઘોષશ્ ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે

પ્રવવુશ્ ચોત્તમા વાતા નનૃતુશ્ ચાપ્સરોગણાઃ
પ્રજગુર્ દેવગન્ધર્વા વીણા પ્રમુમુચુઃ સ્વરાન્

સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ
વિવેશોચ્ચારિતઃ શ્લક્ષ્ણઃ સમો લયગુણાન્વિતઃ

તસ્મિન્ન્ ઉપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોત્રસુખે નૃણામ્
દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણઃ

બભૂવ હિ સમા ભૂમિઃ સમન્તાત્ પઞ્ચયોજનમ્
શાદ્વલૈર્ બહુભિશ્ છન્ના નીલવૈદૂર્યસંનિભૈઃ

તસ્મિન્ બિલ્વાઃ કપિત્થાશ્ ચ પનસા બીજપૂરકાઃ
આમલક્યો બભૂવુશ્ ચ ચૂતાશ્ ચ ફલભૂષણાઃ

ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યશ્ ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્
આજગામ નદી દિવ્યા તીરજૈર્ બહુભિર્ વૃતા

ચતુઃશાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ ચ ગજવાજિનામ્
હર્મ્યપ્રાસાદસંઘાતાસ્ તોરણાનિ શુભાનિ ચ

સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મ સુતોરણમ્
શુક્લમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગન્ધસમુક્ષિતમ્

ચતુરસ્રમ્ અસંબાધં શયનાસનયાનવત્
દિવ્યૈઃ સર્વરસૈર્ યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્

ઉપકલ્પિત સર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્
કૢપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્ સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્

પ્રવિવેશ મહાબાહુર્ અનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા
વેશ્મ તદ્ રત્નસંપૂર્ણં ભરતઃ કૈકયીસુતઃ

અનુજગ્મુશ્ ચ તં સર્વે મન્ત્રિણઃ સપુરોહિતાઃ
બભૂવુશ્ ચ મુદા યુક્તા તં દૃષ્ટ્વા વેશ્મ સંવિધિમ્

તત્ર રાજાસનં દિવ્યં વ્યજનં છત્રમ્ એવ ચ
ભરતો મન્ત્રિભિઃ સાર્ધમ્ અભ્યવર્તત રાજવત્

આસનં પૂજયામ્ આસ રામાયાભિપ્રણમ્ય ચ
વાલવ્યજનમ્ આદાય ન્યષીદત્ સચિવાસને

આનુપૂર્વ્યાન્ નિષેદુશ્ ચ સર્વે મન્ત્રપુરોહિતાઃ
તતઃ સેનાપતિઃ પશ્ચાત્ પ્રશાસ્તા ચ નિષેદતુઃ

તતસ્ તત્ર મુહૂર્તેન નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ
ઉપાતિષ્ઠન્ત ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનત્

તાસામ્ ઉભયતઃ કૂલં પાણ્ડુમૃત્તિકલેપનાઃ
રમ્યાશ્ ચાવસથા દિવ્યા બ્રહ્મણસ્ તુ પ્રસાદજાઃ

તેનૈવ ચ મુહૂર્તેન દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા બ્રહ્મણા પ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ

સુવર્ણમણિમુક્તેન પ્રવાલેન ચ શોભિતાઃ
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રાઃ કુબેરપ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ

યાભિર્ ગૃહીતઃ પુરુષઃ સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા નન્દનાદ્ અપ્સરોગણાઃ

નારદસ્ તુમ્બુરુર્ ગોપઃ પર્વતઃ સૂર્યવર્ચસઃ
એતે ગન્ધર્વરાજાનો ભરતસ્યાગ્રતો જગુઃ

અલમ્બુસા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકાથ વામના
ઉપાનૃત્યંસ્ તુ ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

યાનિ માલ્યાનિ દેવેષુ યાનિ ચૈત્રરથે વને
પ્રયાગે તાન્ય્ અદૃશ્યન્ત ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

બિલ્વા માર્દઙ્ગિકા આસઞ્ શમ્યા ગ્રાહા બિભીતકાઃ
અશ્વત્થા નર્તકાશ્ ચાસન્ ભરદ્વાજસ્ય તેજસા

તતઃ સરલતાલાશ્ ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ
પ્રહૃષ્ટાસ્ તત્ર સંપેતુઃ કુબ્જાભૂતાથ વામનાઃ

શિંશપામલકી જમ્બૂર્ યાશ્ ચાન્યાઃ કાનને લતાઃ
પ્રમદા વિગ્રહં કૃત્વા ભરદ્વાજાશ્રમે ઽવસન્

સુરાં સુરાપાઃ પિબત પાયસં ચ બુભુક્શિતાઃ
માંસનિ ચ સુમેધ્યાનિ ભક્ષ્યન્તાં યાવદ્ ઇચ્છથ

ઉત્સાદ્ય સ્નાપયન્તિ સ્મ નદીતીરેષુ વલ્ગુષુ
અપ્ય્ એકમ્ એકં પુરુષં પ્રમદાઃ સત્પ ચાષ્ટ ચ

સંવહન્ત્યઃ સમાપેતુર્ નાર્યો રુચિરલોચનાઃ
પરિમૃજ્ય તથાન્યોન્યં પાયયન્તિ વરાઙ્ગનાઃ

હયાન્ ગજાન્ ખરાન્ ઉષ્ટ્રાંસ્ તથૈવ સુરભેઃ સુતાન્
ઇક્ષૂંશ્ ચ મધુજાલાંશ્ ચ ભોજયન્તિ સ્મ વાહનાન્
ઇક્ષ્વાકુવરયોધાનાં ચોદયન્તો મહાબલાઃ

નાશ્વબન્ધો ઽશ્વમ્ આજાનાન્ ન ગજં કુઞ્જરગ્રહઃ
મત્તપ્રમત્તમુદિતા ચમૂઃ સા તત્ર સંબભૌ

તર્પિતા સર્વકામૈસ્ તે રક્તચન્દનરૂષિતાઃ
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ સૈન્યા વાચમ્ ઉદૈરયન્

નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો ન ગમિષ્યામ દણ્ડકાન્
કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્

ઇતિ પાદાતયોધાશ્ ચ હસ્ત્યશ્વારોહબન્ધકાઃ
અનાથાસ્ તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમ્ એતામ્ ઉદૈરયન્

સંપ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્ તે નરાસ્ તત્ર સહસ્રશઃ
ભરતસ્યાનુયાતારઃ સ્વર્ગે ઽયમ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્

તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદ્ અન્નમ્ અમૃતોપમમ્
દિવ્યાન્ ઉદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાંસ્ તાન્ અભવદ્ ભક્ષણે મતિઃ

પ્રેષ્યાશ્ ચેટ્યશ્ ચ વધ્વશ્ ચ બલસ્થાશ્ ચાપિ સર્વશઃ
બભૂવુસ્ તે ભૃશં તૃપ્તાઃ સર્વે ચાહતવાસસઃ

કુઞ્જરાશ્ ચ ખરોષ્ટ્રશ્ ચ ગોઽશ્વાશ્ ચ મૃગપક્ષિણઃ
બભૂવુઃ સુભૃતાસ્ તત્ર નાન્યો હ્ય્ અન્યમ્ અકલ્પયત્

નાશુક્લવાસાસ્ તત્રાસીત્ ક્ષુધિતો મલિનો ઽપિ વા
રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નરઃ કશ્ ચિદ્ અદૃશ્યત

આજૈશ્ ચાપિ ચ વારાહૈર્ નિષ્ઠાનવરસંચયૈઃ
ફલનિર્યૂહસંસિદ્ધૈઃ સૂપૈર્ ગન્ધરસાન્વિતૈઃ

પુષ્પધ્વજવતીઃ પૂર્ણાઃ શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિતઃ
દદૃશુર્ વિસ્મિતાસ્ તત્ર નરા લૌહીઃ સહસ્રશઃ

બભૂવુર્ વનપાર્શ્વેષુ કૂપાઃ પાયસકર્દમાઃ
તાશ્ ચ કામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ ચાસન્ મધુશ્ચ્યુતઃ

વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્ વૃતાઃ
પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈઃ

પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ શાતકુમ્ભમયાનિ ચ
સ્થાલ્યઃ કુમ્ભ્યઃ કરમ્ભ્યશ્ ચ દધિપૂર્ણાઃ સુસંસ્કૃતાઃ
યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગન્ધિનઃ

હ્રદાઃ પૂર્ણા રસાલસ્ય દધ્નઃ શ્વેતસ્ય ચાપરે
બભૂવુઃ પાયસસ્યાન્તે શર્કરાયાશ્ ચ સંચયાઃ

કલ્કાંશ્ ચૂર્ણકષાયાંશ્ ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ
દદૃશુર્ ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરિતાં નરાઃ

શુક્લાન્ અંશુમતશ્ ચાપિ દન્તધાવનસંચયાન્
શુક્લાંશ્ ચન્દનકલ્કાંશ્ ચ સમુદ્ગેષ્વ્ અવતિષ્ઠતઃ

દર્પણાન્ પરિમૃષ્ટાંશ્ ચ વાસસાં ચાપિ સંચયાન્
પાદુકોપાનહાં ચૈવ યુગ્માન્ યત્ર સહસ્રશઃ

આઞ્જનીઃ કઙ્કતાન્ કૂર્ચાંશ્ છત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ
મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્ય્ આસનાનિ ચ

પ્રતિપાનહ્રદાન્ પૂર્ણાન્ ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્
અવગાહ્ય સુતીર્થાંશ્ ચ હ્રદાન્ સોત્પલ પુષ્કરાન્

નીલવૈદૂર્યવર્ણાંશ્ ચ મૃદૂન્ યવસસંચયાન્
નિર્વાપાર્થં પશૂનાં તે દદૃશુસ્ તત્ર સર્વશઃ

વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્ તે સ્વપ્નકલ્પં તદ્ અદ્ભુતમ્
દૃષ્ટ્વાતિથ્યં કૃતં તાદૃગ્ ભરતસ્ય મહર્ષિણા

ઇત્ય્ એવં રમમાણાનાં દેવાનામ્ ઇવ નન્દને
ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્ વ્યત્યવર્તત

પ્રતિજગ્મુશ્ ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ ચ યથાગતમ્
ભરદ્વાજમ્ અનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ ચ સર્વા વરાઙ્ગનાઃ

તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્ તથૈવ દિવ્યાગુરુચન્દનોક્ષિતાઃ
તથૈવ દિવ્યા વિવિધાઃ સ્રગુત્તમાઃ પૃથક્પ્રકીર્ણા મનુજૈઃ પ્રમર્દિતાઃ