रामायण · अध्याय 2.072

अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः
भरतं शोकसंतप्तम् इदं वचनम् अब्रवीत्

गतिर् यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनर् आत्मनः
स रामः सत्त्व संपन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्

बलवान् वीर्य संपन्नो लक्ष्मणो नाम यो ऽप्य् असौ
किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्

पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः

इति संभाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे
प्राग्द्वारे ऽभूत् तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती
मेखला दामभिश् चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी

तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम्
गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश् च वः पिता
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति

शत्रुघ्नश् च तद् आज्ञाय वचनं भृशदुःखितः
अन्तःपुरचरान् सर्वान् इत्य् उवाच धृतव्रतः

तीव्रम् उत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः
यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्

एवम् उक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता
गृहीता बलवत् कुब्जा सा तद्गृहम् अनादयत्

ततः सुभृश संतप्तस् तस्याः सर्वः सखीजनः
क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः

अमन्त्रयत कृत्स्नश् च तस्याः सर्वसखीजनः
यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्
कौसल्यां शरणं यामः सा हि नो ऽस्तु ध्रुवा गतिः

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले

तस्या ह्य् आकृष्यमाणाया मन्थरायास् ततस् ततः
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद् व्यशीर्यत

तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा

स बली बलवत् क्रोधाद् गृहीत्वा पुरुषर्षभः
कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः

तैर् वाक्यैः परुषैर् दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता
शत्रुघ्न भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणम् आगता

तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत्
अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यताम् इति

हन्याम् अहम् इमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन् मातृघातकम्

इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः
न्यवर्तत ततो रोषात् तां मुमोच च मन्थराम्

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता
शनैः समाश्वासयद् आर्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम्