रामायण · अध्याय 2.071

ततो दशाहे ऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः
द्वादशे ऽहनि संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्य् अकारयत्

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनम् अन्नं च पुष्कलम्
बास्तिकं बहुशुक्लं च गाश् चापि शतशस् तथा

दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च
ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस् तस्यौर्ध्वदैहिकम्

ततः प्रभातसमये दिवसे ऽथ त्रयोदशे
विललाप महाबाहुर् भरतः शोकमूर्छितः

शब्दापिहितकण्ठश् च शोधनार्थम् उपागतः
चितामूले पितुर् वाक्यम् इदम् आह सुदुःखितः

तात यस्मिन् निषृष्टो ऽहं त्वया भ्रातरि राघवे
तस्मिन् वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तो ऽस्म्य् अहं त्वया

यथागतिर् अनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्
ताम् अम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच् च दग्धास्थिस्थानमण्डलम्
पितुः शरीर निर्वाणं निष्टनन् विषसाद ह

स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले
उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वज इव च्युतः

अभिपेतुस् ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम्
अन्तकाले निपतितं ययातिम् ऋषयो यथा

शत्रुघ्नश् चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम्
विसंज्ञो न्यपतद् भूमौ भूमिपालम् अनुस्मरन्

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः
स्मृत्वा पितुर् गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा

मन्थरा प्रभवस् तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः
वरदानमयो ऽक्षोभ्यो ऽमज्जयच् छोकसागरः

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया
क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्व् आभरणेषु च
प्रवारयसि नः सर्वांस् तन् नः को ऽद्य करिष्यति

अवदारण काले तु पृथिवी नावदीर्यते
विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना

पितरि स्वर्गम् आपन्ने रामे चारण्यम् आश्रिते
किं मे जीवित सामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्याम् इक्ष्वाकुपालिताम्
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्

तयोर् विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्
भृशम् आर्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरताव् उभौ
धरण्यां संव्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाव् इवर्षभौ

ततः प्रकृतिमान् वैद्यः पितुर् एषां पुरोहितः
वसिष्ठो भरतं वाक्यम् उत्थाप्य तम् उवाच ह

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्य् अविशेषतः
तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुम् अर्हति

सुमन्त्रश् चापि शत्रुघ्नम् उत्थाप्याभिप्रसाद्य च
श्रावयाम् आस तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ

उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ
वर्षातपपरिक्लिन्नौ पृथग् इन्द्रध्वजाव् इव

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ
अमात्यास् त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः