રામાયણ · અધ્યાય 2.072

અત્ર યાત્રાં સમીહન્તં શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ
ભરતં શોકસંતપ્તમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

ગતિર્ યઃ સર્વભૂતાનાં દુઃખે કિં પુનર્ આત્મનઃ
સ રામઃ સત્ત્વ સંપન્નઃ સ્ત્રિયા પ્રવ્રાજિતો વનમ્

બલવાન્ વીર્ય સંપન્નો લક્ષ્મણો નામ યો ઽપ્ય્ અસૌ
કિં ન મોચયતે રામં કૃત્વાપિ પિતૃનિગ્રહમ્

પૂર્વમ્ એવ તુ નિગ્રાહ્યઃ સમવેક્ષ્ય નયાનયૌ
ઉત્પથં યઃ સમારૂઢો નાર્યા રાજા વશં ગતઃ

ઇતિ સંભાષમાણે તુ શત્રુઘ્ને લક્ષ્મણાનુજે
પ્રાગ્દ્વારે ઽભૂત્ તદા કુબ્જા સર્વાભરણભૂષિતા

લિપ્તા ચન્દનસારેણ રાજવસ્ત્રાણિ બિભ્રતી
મેખલા દામભિશ્ ચિત્રૈ રજ્જુબદ્ધેવ વાનરી

તાં સમીક્ષ્ય તદા દ્વાઃસ્થો ભૃશં પાપસ્ય કારિણીમ્
ગૃહીત્વાકરુણં કુબ્જાં શત્રુઘ્નાય ન્યવેદયત્

યસ્યાઃ કૃતે વને રામો ન્યસ્તદેહશ્ ચ વઃ પિતા
સેયં પાપા નૃશંસા ચ તસ્યાઃ કુરુ યથામતિ

શત્રુઘ્નશ્ ચ તદ્ આજ્ઞાય વચનં ભૃશદુઃખિતઃ
અન્તઃપુરચરાન્ સર્વાન્ ઇત્ય્ ઉવાચ ધૃતવ્રતઃ

તીવ્રમ્ ઉત્પાદિતં દુઃખં ભ્રાતૄણાં મે તથા પિતુઃ
યયા સેયં નૃશંસસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ અશ્નુતામ્

એવમ્ ઉક્તા ચ તેનાશુ સખી જનસમાવૃતા
ગૃહીતા બલવત્ કુબ્જા સા તદ્ગૃહમ્ અનાદયત્

તતઃ સુભૃશ સંતપ્તસ્ તસ્યાઃ સર્વઃ સખીજનઃ
ક્રુદ્ધમ્ આજ્ઞાય શત્રુઘ્નં વ્યપલાયત સર્વશઃ

અમન્ત્રયત કૃત્સ્નશ્ ચ તસ્યાઃ સર્વસખીજનઃ
યથાયં સમુપક્રાન્તો નિઃશેષં નઃ કરિષ્યતિ

સાનુક્રોશાં વદાન્યાં ચ ધર્મજ્ઞાં ચ યશસ્વિનીમ્
કૌસલ્યાં શરણં યામઃ સા હિ નો ઽસ્તુ ધ્રુવા ગતિઃ

સ ચ રોષેણ તામ્રાક્ષઃ શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ
વિચકર્ષ તદા કુબ્જાં ક્રોશન્તીં પૃથિવીતલે

તસ્યા હ્ય્ આકૃષ્યમાણાયા મન્થરાયાસ્ તતસ્ તતઃ
ચિત્રં બહુવિધં ભાણ્ડં પૃથિવ્યાં તદ્ વ્યશીર્યત

તેન ભાણ્ડેન સંકીર્ણં શ્રીમદ્રાજનિવેશનમ્
અશોભત તદા ભૂયઃ શારદં ગગનં યથા

સ બલી બલવત્ ક્રોધાદ્ ગૃહીત્વા પુરુષર્ષભઃ
કૈકેયીમ્ અભિનિર્ભર્ત્સ્ય બભાષે પરુષં વચઃ

તૈર્ વાક્યૈઃ પરુષૈર્ દુઃખૈઃ કૈકેયી ભૃશદુઃખિતા
શત્રુઘ્ન ભયસંત્રસ્તા પુત્રં શરણમ્ આગતા

તાં પ્રેક્ષ્ય ભરતઃ ક્રુદ્ધં શત્રુઘ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
અવધ્યાઃ સર્વભૂતાનાં પ્રમદાઃ ક્ષમ્યતામ્ ઇતિ

હન્યામ્ અહમ્ ઇમાં પાપાં કૈકેયીં દુષ્ટચારિણીમ્
યદિ માં ધાર્મિકો રામો નાસૂયેન્ માતૃઘાતકમ્

ઇમામ્ અપિ હતાં કુબ્જાં યદિ જાનાતિ રાઘવઃ
ત્વાં ચ માં ચૈવ ધર્માત્મા નાભિભાષિષ્યતે ધ્રુવમ્

ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણાનુજઃ
ન્યવર્તત તતો રોષાત્ તાં મુમોચ ચ મન્થરામ્

સા પાદમૂલે કૈકેય્યા મન્થરા નિપપાત હ
નિઃશ્વસન્તી સુદુઃખાર્તા કૃપણં વિલલાપ ચ

શત્રુઘ્નવિક્ષેપવિમૂઢસંજ્ઞાં સમીક્ષ્ય કુબ્જાં ભરતસ્ય માતા
શનૈઃ સમાશ્વાસયદ્ આર્તરૂપાં ક્રૌઞ્ચીં વિલગ્નામ્ ઇવ વીક્ષમાણામ્