रामायण · अध्याय 2.069

तथैव क्रोशतस् तस्य भरतस्य महात्मनः
कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत्

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः
तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्

एवम् उक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना

स तु रामानुजश् चापि शत्रुघ्नसहितस् तदा
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्

ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता
इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तम् अकण्टकम्
संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी

क्षिप्रं माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः

अथ वा स्वयम् एवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः

कामं वा स्वयम् एवाद्य तत्र मां नेतुम् अर्हसि
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस् तप्यते मे तपः सुतः

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्
हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस् तदा
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृताम्

आर्ये कस्माद् अजानन्तं गर्हसे माम् अकिल्बिषम्
विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदा चन
सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्यो ऽनुमते गतः

प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्यो ऽनुमते गतः

कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम्
अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास् तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत्
ततस् तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

बलिषड्भागम् उद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः
अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्
तां विप्रलपतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले
मा स्म कार्षीत् सतां धर्मं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः

पायसं कृसरं छागं वृथा सो ऽश्नातु निर्घृणः
गुरूंश् चाप्य् अवजानातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

पुत्रैर् दारैश् च भृत्यैश् च स्वगृहे परिवारितः
स एको मृष्टम् अश्नातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत् पापम् उच्यते
भृत्यत्यागे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्

उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते
तच् च पापं भवेत् तस्य यस्यार्यो ऽनुमते गतः

यद् अग्निदायके पापं यत् पापं गुरुतल्पगे
मित्रद्रोहे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्

देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस् तथैव च
मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्यो ऽनुमते गतः

सतां लोकात् सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात् कर्मणस् तथा
भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्यैव यस्यार्यो ऽनुमते गतः

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः
एवम् आश्वसयन्न् एव दुःखार्तो निपपात ह

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम्
भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्

मम दुःखम् इदं पुत्र भूयः समुपजायते
शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे

दिष्ट्या न चलितो धर्माद् आत्मा ते सहलक्ष्मणः
वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकान् अवाप्स्यसि

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः
मोहाच् च शोकसंरोधाद् बभूव लुलितं मनः

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ
मुहुर् मुहुर् निःश्वसतश् च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः