रामायण · अध्याय 2.068

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस् तदा
रोषेण महताविष्टः पुनर् एवाब्रवीद् वचः

राज्याद् भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव

किं नु ते ऽदूषयद् राजा रामो वा भृशधार्मिकः
ययोर् मृत्युर् विवासश् च त्वत्कृते तुल्यम् आगतौ

भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्
कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम्

यत् त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्य् आपादितं भयम्

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश् चारण्यम् आश्रितः
अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके
न ते ऽहम् अभिभाष्यो ऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि

कौसल्या च सुमित्रा च याश् चान्या मम मातरः
दुःखेन महताविष्टास् त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्

न त्वम् अश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः
राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः

यत् त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः
वनं प्रस्थापितो दुःखात् पिता च त्रिदिवं गतः

यत् प्रधानासि तत् पापं मयि पित्रा विनाकृते
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये
कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्व् अद्य लोकं निरयगामिनी

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम्

अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच् चापि जायते
तस्मात् प्रियतरो मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ

ताव् अर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा

अधस्ताद् व्रजतस् तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः

तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर् यशस्विनीम्
इन्द्रः प्राञ्जलिर् उद्विग्नः सुरराजो ऽब्रवीद् वचः

भयं कच्चिन् न चास्मासु कुतश् चिद् विद्यते महत्
कुतो निमित्तः शोकस् ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि

एवम् उक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता
पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा

शान्तं पातं न वः किं चित् कुतश् चिद् अमराधिप
अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ

एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ
वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप

मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ
यौ दृष्ट्वा परितप्ये ऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः

यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक्
किं पुनर् या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता
तस्मात् त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे

अहं ह्य् अपचितिं भ्रातुः पितुश् च सकलाम् इमाम्
वर्धनं यशसश् चापि करिष्यामि न संशयः

आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम्
स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः
पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्न् इव पन्नगः

संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस् तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुर् इवोत्सवक्षये