રામાયણ · અધ્યાય 2.069

તથૈવ ક્રોશતસ્ તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ
કૌસલ્યા શબ્દમ્ આજ્ઞાય સુમિત્રામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

આગતઃ ક્રૂરકાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતઃ સુતઃ
તમ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ભરતં દીર્ઘદર્શિનમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા સુમિત્રાં સા વિવર્ણા મલિનામ્બરા
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર વેપમાના વિચેતના

સ તુ રામાનુજશ્ ચાપિ શત્રુઘ્નસહિતસ્ તદા
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્

તતઃ શત્રુઘ્નભરતૌ કૌસલ્યાં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતૌ
પર્યષ્વજેતાં દુઃખાર્તાં પતિતાં નષ્ટચેતનામ્

ભરતં પ્રત્યુવાચેદં કૌસલ્યા ભૃશદુઃખિતા
ઇદં તે રાજ્યકામસ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તમ્ અકણ્ટકમ્
સંપ્રાપ્તં બત કૈકેય્યા શીઘ્રં ક્રૂરેણ કર્મણા

પ્રસ્થાપ્ય ચીરવસનં પુત્રં મે વનવાસિનમ્
કૈકેયી કં ગુણં તત્ર પશ્યતિ ક્રૂરદર્શિની

ક્ષિપ્રં મામ્ અપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમ્ અર્હતિ
હિરણ્યનાભો યત્રાસ્તે સુતો મે સુમહાયશાઃ

અથ વા સ્વયમ્ એવાહં સુમિત્રાનુચરા સુખમ્
અગ્નિહોત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ

કામં વા સ્વયમ્ એવાદ્ય તત્ર માં નેતુમ્ અર્હસિ
યત્રાસૌ પુરુષવ્યાઘ્રસ્ તપ્યતે મે તપઃ સુતઃ

ઇદં હિ તવ વિસ્તીર્ણં ધનધાન્યસમાચિતમ્
હસ્ત્યશ્વરથસંપૂર્ણં રાજ્યં નિર્યાતિતં તયા

એવં વિલપમાનાં તાં ભરતઃ પ્રાઞ્જલિસ્ તદા
કૌસલ્યાં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતામ્

આર્યે કસ્માદ્ અજાનન્તં ગર્હસે મામ્ અકિલ્બિષમ્
વિપુલાં ચ મમ પ્રીતિં સ્થિરાં જાનાસિ રાઘવે

કૃતા શાસ્ત્રાનુગા બુદ્ધિર્ મા ભૂત્ તસ્ય કદા ચન
સત્યસંધઃ સતાં શ્રેષ્ઠો યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પ્રૈષ્યં પાપીયસાં યાતુ સૂર્યં ચ પ્રતિ મેહતુ
હન્તુ પાદેન ગાં સુપ્તાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

કારયિત્વા મહત્ કર્મ ભર્તા ભૃત્યમ્ અનર્થકમ્
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્ તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુત્રવત્
તતસ્ તુ દ્રુહ્યતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

બલિષડ્ભાગમ્ ઉદ્ધૃત્ય નૃપસ્યારક્ષતઃ પ્રજાઃ
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

સંશ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યઃ સત્રે વૈ યજ્ઞદક્ષિણામ્
તાં વિપ્રલપતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

હસ્ત્યશ્વરથસંબાધે યુદ્ધે શસ્ત્રસમાકુલે
મા સ્મ કાર્ષીત્ સતાં ધર્મં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

ઉપદિષ્ટં સુસૂક્ષ્માર્થં શાસ્ત્રં યત્નેન ધીમતા
સ નાશયતુ દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પાયસં કૃસરં છાગં વૃથા સો ઽશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ
ગુરૂંશ્ ચાપ્ય્ અવજાનાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

પુત્રૈર્ દારૈશ્ ચ ભૃત્યૈશ્ ચ સ્વગૃહે પરિવારિતઃ
સ એકો મૃષ્ટમ્ અશ્નાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

રાજસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાં વધે યત્ પાપમ્ ઉચ્યતે
ભૃત્યત્યાગે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્

ઉભે સંધ્યે શયાનસ્ય યત્ પાપં પરિકલ્પ્યતે
તચ્ ચ પાપં ભવેત્ તસ્ય યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

યદ્ અગ્નિદાયકે પાપં યત્ પાપં ગુરુતલ્પગે
મિત્રદ્રોહે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્

દેવતાનાં પિતૄણાં ચ માતા પિત્રોસ્ તથૈવ ચ
મા સ્મ કાર્ષીત્ સ શુશ્રૂષાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

સતાં લોકાત્ સતાં કીર્ત્યાઃ સજ્જુષ્ટાત્ કર્મણસ્ તથા
ભ્રશ્યતુ ક્ષિપ્રમ્ અદ્યૈવ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ

વિહીનાં પતિપુત્રાભ્યાં કૌસલ્યાં પાર્થિવાત્મજઃ
એવમ્ આશ્વસયન્ન્ એવ દુઃખાર્તો નિપપાત હ

તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈઃ શપમાનમ્ અચેતનમ્
ભરતં શોકસંતપ્તં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્

મમ દુઃખમ્ ઇદં પુત્ર ભૂયઃ સમુપજાયતે
શપથૈઃ શપમાનો હિ પ્રાણાન્ ઉપરુણત્સિ મે

દિષ્ટ્યા ન ચલિતો ધર્માદ્ આત્મા તે સહલક્ષ્મણઃ
વત્સ સત્યપ્રતિજ્ઞો મે સતાં લોકાન્ અવાપ્સ્યસિ

એવં વિલપમાનસ્ય દુઃખાર્તસ્ય મહાત્મનઃ
મોહાચ્ ચ શોકસંરોધાદ્ બભૂવ લુલિતં મનઃ

લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય પ્રનષ્ટબુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ
મુહુર્ મુહુર્ નિઃશ્વસતશ્ ચ દીર્ઘં સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ