રામાયણ · અધ્યાય 2.068

તાં તથા ગર્હયિત્વા તુ માતરં ભરતસ્ તદા
રોષેણ મહતાવિષ્ટઃ પુનર્ એવાબ્રવીદ્ વચઃ

રાજ્યાદ્ ભ્રંશસ્વ કૈકેયિ નૃશંસે દુષ્ટચારિણિ
પરિત્યક્તા ચ ધર્મેણ મા મૃતં રુદતી ભવ

કિં નુ તે ઽદૂષયદ્ રાજા રામો વા ભૃશધાર્મિકઃ
યયોર્ મૃત્યુર્ વિવાસશ્ ચ ત્વત્કૃતે તુલ્યમ્ આગતૌ

ભ્રૂણહત્યામ્ અસિ પ્રાપ્તા કુલસ્યાસ્ય વિનાશનાત્
કૈકેયિ નરકં ગચ્છ મા ચ ભર્તુઃ સલોકતામ્

યત્ ત્વયા હીદૃશં પાપં કૃતં ઘોરેણ કર્મણા
સર્વલોકપ્રિયં હિત્વા મમાપ્ય્ આપાદિતં ભયમ્

ત્વત્કૃતે મે પિતા વૃત્તો રામશ્ ચારણ્યમ્ આશ્રિતઃ
અયશો જીવલોકે ચ ત્વયાહં પ્રતિપાદિતઃ

માતૃરૂપે મમામિત્રે નૃશંસે રાજ્યકામુકે
ન તે ઽહમ્ અભિભાષ્યો ઽસ્મિ દુર્વૃત્તે પતિઘાતિનિ

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ ચાન્યા મમ માતરઃ
દુઃખેન મહતાવિષ્ટાસ્ ત્વાં પ્રાપ્ય કુલદૂષિણીમ્

ન ત્વમ્ અશ્વપતેઃ કન્યા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ
રાક્ષસી તત્ર જાતાસિ કુલપ્રધ્વંસિની પિતુઃ

યત્ ત્વયા ધાર્મિકો રામો નિત્યં સત્યપરાયણઃ
વનં પ્રસ્થાપિતો દુઃખાત્ પિતા ચ ત્રિદિવં ગતઃ

યત્ પ્રધાનાસિ તત્ પાપં મયિ પિત્રા વિનાકૃતે
ભ્રાતૃભ્યાં ચ પરિત્યક્તે સર્વલોકસ્ય ચાપ્રિયે

કૌસલ્યાં ધર્મસંયુક્તાં વિયુક્તાં પાપનિશ્ચયે
કૃત્વા કં પ્રાપ્સ્યસે ત્વ્ અદ્ય લોકં નિરયગામિની

કિં નાવબુધ્યસે ક્રૂરે નિયતં બન્ધુસંશ્રયમ્
જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં રામં કૌસલ્યાયાત્મસંભવમ્

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગજઃ પુત્રો હૃદયાચ્ ચાપિ જાયતે
તસ્માત્ પ્રિયતરો માતુઃ પ્રિયત્વાન્ ન તુ બાન્ધવઃ

અન્યદા કિલ ધર્મજ્ઞા સુરભિઃ સુરસંમતા
વહમાનૌ દદર્શોર્વ્યાં પુત્રૌ વિગતચેતસૌ

તાવ્ અર્ધદિવસે શ્રાન્તૌ દૃષ્ટ્વા પુત્રૌ મહીતલે
રુરોદ પુત્ર શોકેન બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા

અધસ્તાદ્ વ્રજતસ્ તસ્યાઃ સુરરાજ્ઞો મહાત્મનઃ
બિન્દવઃ પતિતા ગાત્રે સૂક્ષ્માઃ સુરભિગન્ધિનઃ

તાં દૃષ્ટ્વા શોકસંતપ્તાં વજ્રપાણિર્ યશસ્વિનીમ્
ઇન્દ્રઃ પ્રાઞ્જલિર્ ઉદ્વિગ્નઃ સુરરાજો ઽબ્રવીદ્ વચઃ

ભયં કચ્ચિન્ ન ચાસ્માસુ કુતશ્ ચિદ્ વિદ્યતે મહત્
કુતો નિમિત્તઃ શોકસ્ તે બ્રૂહિ સર્વહિતૈષિણિ

એવમ્ ઉક્તા તુ સુરભિઃ સુરરાજેન ધીમતા
પત્યુવાચ તતો ધીરા વાક્યં વાક્યવિશારદા

શાન્તં પાતં ન વઃ કિં ચિત્ કુતશ્ ચિદ્ અમરાધિપ
અહં તુ મગ્નૌ શોચામિ સ્વપુત્રૌ વિષમે સ્થિતૌ

એતૌ દૃષ્ટ્વા કૃષૌ દીનૌ સૂર્યરશ્મિપ્રતાપિનૌ
વધ્યમાનૌ બલીવર્દૌ કર્ષકેણ સુરાધિપ

મમ કાયાત્ પ્રસૂતૌ હિ દુઃખિતૌ ભાર પીડિતૌ
યૌ દૃષ્ટ્વા પરિતપ્યે ઽહં નાસ્તિ પુત્રસમઃ પ્રિયઃ

યસ્યાઃ પુત્ર સહસ્રાણિ સાપિ શોચતિ કામધુક્
કિં પુનર્ યા વિના રામં કૌસલ્યા વર્તયિષ્યતિ

એકપુત્રા ચ સાધ્વી ચ વિવત્સેયં ત્વયા કૃતા
તસ્માત્ ત્વં સતતં દુઃખં પ્રેત્ય ચેહ ચ લપ્સ્યસે

અહં હ્ય્ અપચિતિં ભ્રાતુઃ પિતુશ્ ચ સકલામ્ ઇમામ્
વર્ધનં યશસશ્ ચાપિ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ

આનાયયિત્વા તનયં કૌસલ્યાયા મહાદ્યુતિમ્
સ્વયમ્ એવ પ્રવેક્ષ્યામિ વનં મુનિનિષેવિતમ્

ઇતિ નાગ ઇવારણ્યે તોમરાઙ્કુશચોદિતઃ
પપાત ભુવિ સંક્રુદ્ધો નિઃશ્વસન્ન્ ઇવ પન્નગઃ

સંરક્તનેત્રઃ શિથિલામ્બરસ્ તદા વિધૂતસર્વાભરણઃ પરંતપઃ
બભૂવ ભૂમૌ પતિતો નૃપાત્મજઃ શચીપતેઃ કેતુર્ ઇવોત્સવક્ષયે