रामायण · अध्याय 2.066

अपश्यंस् तु ततस् तत्र पितरं पितुर् आलये
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुर् आलये

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसं

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश् चरणौ शुभौ

तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे

अद्य ते कति चिद् रात्र्यश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः
अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस् तव

आर्यकस् ते सुकुशलो युधाजिन् मातुलस् तव
प्रवासाच् च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि

एवं पृष्ठस् तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः
आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः

अद्य मे सप्तमी रात्रिश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः
अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन् मातुलश् च मे

यन् मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः
परिश्रान्तं पथ्य् अभवत् ततो ऽहं पूर्वम् आगतः

राजवाक्यहरैर् दूतैस् त्वर्यमाणो ऽहम् आगतः
यद् अहं प्रष्टुम् इच्छामि तद् अम्बा वक्तुम् अर्हसि

शून्यो ऽयं शयनीयस् ते पर्यङ्को हेमभूषितः
न चायम् इक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे

राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने
तम् अहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्छन्न् इहागतः

पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम्
अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता
या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः

तच् छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ् शुचिः
पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः

ततः शोकेन संवीतः पितुर् मरणदुःखितः
विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः

एतत् सुरुचिरं भाति पितुर् मे शयनं पुरा
तद् इदं न विभात्य् अद्य विहीनं तेन धीमता

तम् आर्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदम् अब्रवीत्

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः
त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः

स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृतः

अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति
इत्य् अहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्राम् अयासिषम्

तद् इदं ह्य् अन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्

अम्ब केनात्यगाद् राजा व्याधिना मय्य् अनागते
धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्
उपजिघ्रेद् धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम्

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस् तातस्याक्लिष्टकर्मणः
येन मां रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णं परिमार्जति

यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो ऽस्मि धीमतः
तस्य मां शीघ्रम् आख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर् मम

आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्यविक्रमः
पश्चिमं साधु संदेशम् इच्छामि श्रोतुम् आत्मनः

इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च
स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव
काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैर् इव महागजः

सिद्धार्थास् तु नरा रामम् आगतं सीतया सह
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्

तच् छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात्
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः

तथा पृष्टा यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे
मातास्य युगपद् वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः

तच् छ्रुत्वा भरतस् त्रस्तो भ्रातुश् चारित्रशङ्कया
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुपचक्रमे

कच्चिन् न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्य चित्
कच्चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः

कच्चिन् न परदारान् वा राजपुत्रो ऽभिमन्यते
कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः

अथास्य चपला माता तत् स्वकर्म यथातथम्
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे

न ब्राह्मणधनं किं चिद् धृतं रामेण कस्य चित्
कश् चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः
न रामः परदारांश् च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्
याचितस् ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत् तथाकरोत्
रामश् च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया

तम् अपश्यन् प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान्

त्वया त्व् इदानीं धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम्
त्वत्कृते हि मया सर्वम् इदम् एवंविधं कृतम्

तत् पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर् वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः
संकाल्य राजानम् अदीनसत्त्वम् आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व