રામાયણ · અધ્યાય 2.066

અપશ્યંસ્ તુ તતસ્ તત્ર પિતરં પિતુર્ આલયે
જગામ ભરતો દ્રષ્ટું માતરં માતુર્ આલયે

અનુપ્રાપ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા કૈકેયી પ્રોષિતં સુતમ્
ઉત્પપાત તદા હૃષ્ટા ત્યક્ત્વા સૌવર્ણમાનસં

સ પ્રવિશ્યૈવ ધર્માત્મા સ્વગૃહં શ્રીવિવર્જિતમ્
ભરતઃ પ્રેક્ષ્ય જગ્રાહ જનન્યાશ્ ચરણૌ શુભૌ

તં મૂર્ધ્નિ સમુપાઘ્રાય પરિષ્વજ્ય યશસ્વિનમ્
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

અદ્ય તે કતિ ચિદ્ રાત્ર્યશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ
અપિ નાધ્વશ્રમઃ શીઘ્રં રથેનાપતતસ્ તવ

આર્યકસ્ તે સુકુશલો યુધાજિન્ માતુલસ્ તવ
પ્રવાસાચ્ ચ સુખં પુત્ર સર્વં મે વક્તુમ્ અર્હસિ

એવં પૃષ્ઠસ્ તુ કૈકેય્યા પ્રિયં પાર્થિવનન્દનઃ
આચષ્ટ ભરતઃ સર્વં માત્રે રાજીવલોચનઃ

અદ્ય મે સપ્તમી રાત્રિશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ
અમ્બાયાઃ કુશલી તાતો યુધાજિન્ માતુલશ્ ચ મે

યન્ મે ધનં ચ રત્નં ચ દદૌ રાજા પરંતપઃ
પરિશ્રાન્તં પથ્ય્ અભવત્ તતો ઽહં પૂર્વમ્ આગતઃ

રાજવાક્યહરૈર્ દૂતૈસ્ ત્વર્યમાણો ઽહમ્ આગતઃ
યદ્ અહં પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તદ્ અમ્બા વક્તુમ્ અર્હસિ

શૂન્યો ઽયં શયનીયસ્ તે પર્યઙ્કો હેમભૂષિતઃ
ન ચાયમ્ ઇક્ષ્વાકુજનઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ મે

રાજા ભવતિ ભૂયિષ્ઠમ્ ઇહામ્બાયા નિવેશને
તમ્ અહં નાદ્ય પશ્યામિ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇહાગતઃ

પિતુર્ ગ્રહીષ્યે ચરણૌ તં મમાખ્યાહિ પૃચ્છતઃ
આહોસ્વિદ્ અમ્બ જ્યેષ્ઠાયાઃ કૌસલ્યાયા નિવેશને

તં પ્રત્યુવાચ કૈકેયી પ્રિયવદ્ ઘોરમ્ અપ્રિયમ્
અજાનન્તં પ્રજાનન્તી રાજ્યલોભેન મોહિતા
યા ગતિઃ સર્વભૂતાનાં તાં ગતિં તે પિતા ગતઃ

તચ્ છ્રુત્વા ભરતો વાક્યં ધર્માભિજનવાઞ્ શુચિઃ
પપાત સહસા ભૂમૌ પિતૃશોકબલાર્દિતઃ

તતઃ શોકેન સંવીતઃ પિતુર્ મરણદુઃખિતઃ
વિલલાપ મહાતેજા ભ્રાન્તાકુલિતચેતનઃ

એતત્ સુરુચિરં ભાતિ પિતુર્ મે શયનં પુરા
તદ્ ઇદં ન વિભાત્ય્ અદ્ય વિહીનં તેન ધીમતા

તમ્ આર્તં દેવસંકાશં સમીક્ષ્ય પતિતં ભુવિ
ઉત્થાપયિત્વા શોકાર્તં વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે રાજપુત્ર મહાયશઃ
ત્વદ્વિધા ન હિ શોચન્તિ સન્તઃ સદસિ સંમતાઃ

સ રુદત્યા ચિરં કાલં ભૂમૌ વિપરિવૃત્ય ચ
જનનીં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતઃ

અભિષેક્ષ્યતિ રામં તુ રાજા યજ્ઞં નુ યક્ષ્યતિ
ઇત્ય્ અહં કૃતસંકલ્પો હૃષ્ટો યાત્રામ્ અયાસિષમ્

તદ્ ઇદં હ્ય્ અન્યથા ભૂતં વ્યવદીર્ણં મનો મમ
પિતરં યો ન પશ્યામિ નિત્યં પ્રિયહિતે રતમ્

અમ્બ કેનાત્યગાદ્ રાજા વ્યાધિના મય્ય્ અનાગતે
ધન્યા રામાદયઃ સર્વે યૈઃ પિતા સંસ્કૃતઃ સ્વયમ્

ન નૂનં માં મહારાજઃ પ્રાપ્તં જાનાતિ કીર્તિમાન્
ઉપજિઘ્રેદ્ ધિ માં મૂર્ધ્નિ તાતઃ સંનમ્ય સત્વરમ્

ક્વ સ પાણિઃ સુખસ્પર્શસ્ તાતસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
યેન માં રજસા ધ્વસ્તમ્ અભીક્ષ્ણં પરિમાર્જતિ

યો મે ભ્રાતા પિતા બન્ધુર્ યસ્ય દાસો ઽસ્મિ ધીમતઃ
તસ્ય માં શીઘ્રમ્ આખ્યાહિ રામસ્યાક્લિષ્ટ કર્મણઃ

પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમ્ આર્યસ્ય જાનતઃ
તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હીદાનીં ગતિર્ મમ

આર્યે કિમ્ અબ્રવીદ્ રાજા પિતા મે સત્યવિક્રમઃ
પશ્ચિમં સાધુ સંદેશમ્ ઇચ્છામિ શ્રોતુમ્ આત્મનઃ

ઇતિ પૃષ્ટા યથાતત્ત્વં કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
રામેતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
સ મહાત્મા પરં લોકં ગતો ગતિમતાં વરઃ

ઇમાં તુ પશ્ચિમાં વાચં વ્યાજહાર પિતા તવ
કાલ ધર્મપરિક્ષિપ્તઃ પાશૈર્ ઇવ મહાગજઃ

સિદ્ધાર્થાસ્ તુ નરા રામમ્ આગતં સીતયા સહ
લક્ષ્મણં ચ મહાબાહું દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્

તચ્ છ્રુત્વા વિષસાદૈવ દ્વિતીયા પ્રિયશંસનાત્
વિષણ્ણવદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્છ માતરમ્

ક્વ ચેદાનીં સ ધર્માત્મા કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમં ગતઃ

તથા પૃષ્ટા યથાતત્ત્વમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે
માતાસ્ય યુગપદ્ વાક્યં વિપ્રિયં પ્રિયશઙ્કયા

સ હિ રાજસુતઃ પુત્ર ચીરવાસા મહાવનમ્
દણ્ડકાન્ સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણાનુચરો ગતઃ

તચ્ છ્રુત્વા ભરતસ્ ત્રસ્તો ભ્રાતુશ્ ચારિત્રશઙ્કયા
સ્વસ્ય વંશસ્ય માહાત્મ્યાત્ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

કચ્ચિન્ ન બ્રાહ્મણવધં હૃતં રામેણ કસ્ય ચિત્
કચ્ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ

કચ્ચિન્ ન પરદારાન્ વા રાજપુત્રો ઽભિમન્યતે
કસ્માત્ સ દણ્ડકારણ્યે ભ્રૂણહેવ વિવાસિતઃ

અથાસ્ય ચપલા માતા તત્ સ્વકર્મ યથાતથમ્
તેનૈવ સ્ત્રીસ્વભાવેન વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે

ન બ્રાહ્મણધનં કિં ચિદ્ ધૃતં રામેણ કસ્ય ચિત્
કશ્ ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ
ન રામઃ પરદારાંશ્ ચ ચક્ષુર્ભ્યામ્ અપિ પશ્યતિ

મયા તુ પુત્ર શ્રુત્વૈવ રામસ્યૈવાભિષેચનમ્
યાચિતસ્ તે પિતા રાજ્યં રામસ્ય ચ વિવાસનમ્

સ સ્વવૃત્તિં સમાસ્થાય પિતા તે તત્ તથાકરોત્
રામશ્ ચ સહસૌમિત્રિઃ પ્રેષિતઃ સહ સીતયા

તમ્ અપશ્યન્ પ્રિયં પુત્રં મહીપાલો મહાયશાઃ
પુત્રશોકપરિદ્યૂનઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપપેદિવાન્

ત્વયા ત્વ્ ઇદાનીં ધર્મજ્ઞ રાજત્વમ્ અવલમ્બ્યતામ્
ત્વત્કૃતે હિ મયા સર્વમ્ ઇદમ્ એવંવિધં કૃતમ્

તત્ પુત્ર શીઘ્રં વિધિના વિધિજ્ઞૈર્ વસિષ્ઠમુખ્યૈઃ સહિતો દ્વિજેન્દ્રૈઃ
સંકાલ્ય રાજાનમ્ અદીનસત્ત્વમ્ આત્માનમ્ ઉર્વ્યામ્ અભિષેચયસ્વ