रामायण · अध्याय 2.058

तद् अज्ञानान् महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः
एकस् त्व् अचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत्

ततस् तं घटम् आदय पूर्णं परमवारिणा
आश्रमं तम् अहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः

तत्राहं दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाव् इव द्विजौ

तन्निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ
ताम् आशां मत्कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत्

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रम् आनय

यन्निमित्तम् इदं तात सलिले क्रीडितं त्वया
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम्

यद् व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया
न तन् मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना

त्वं गतिस् त्व् अगतीनां च चक्षुस् त्वं हीनचक्षुषाम्
समासक्तास् त्वयि प्राणाः किं चिन् नौ नाभिभाषसे

मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहं सज्जमानया
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम्

मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसंस्तभ्य वाग्बलम्
आचचक्षे त्व् अहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्

क्षत्रियो ऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः
सज्जनावमतं दुःखम् इदं प्राप्तं स्वकर्मजम्

भगवंश् चापहस्तो ऽहं सरयूतीरम् आगतः
जिघांसुः श्वापदं किं चिन् निपाने वागतं गजम्

तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः
द्विपो ऽयम् इति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया

गत्वा नद्यास् ततस् तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसं

भगवञ् शब्दम् आलक्ष्य मया गजजिघांसुना
विसृष्टो ऽम्भसि नाराचस् तेन ते निहतः सुतः

स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गम् आस्थितः
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च

अज्ञानाद् भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया
शेषम् एवंगते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः

स तच् छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ् शोककर्शितः
माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्

यद्य् एतद् अशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम्
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शतसहस्रधा

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः
ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम्

अज्ञानाद् धि कृतं यस्माद् इदं तेनैव जीवसि
अपि ह्य् अद्य कुलं नस्याद् राघवाणां कुतो भवान्

नय नौ नृप तं देशम् इति मां चाभ्यभाषत
अद्य तं द्रष्टुम् इच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्

रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससं
शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम्

अथाहम् एकस् तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ
अस्पर्शयम् अहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया

तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ
निपेततुः शरीरे ऽस्य पिता चास्येदम् अब्रवीत्

न न्व् अहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद

कस्य वापररात्रे ऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम्
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद् विशेषतः

को मां संध्याम् उपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः
श्लाघयिष्यत्य् उपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम्

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियम् इवातिथिम्
भोजयिष्यत्य् अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम्

इमाम् अन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्
कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः

उभाव् अपि च शोकार्ताव् अनाथौ कृपणौ वने
क्षिप्रम् एव गमिष्यावस् त्वया हीनौ यमक्षयम्

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात् पितराव् अयम्

अपापो ऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा
तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम्

यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्व् अनिवर्तिनः
हतास् त्व् अभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज

यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः
नहुषो धुन्धुमारश् च प्राप्तास् तां गच्छ पुत्रक

या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात् पतसश् च या
भूमिदस्याहिताग्नेश् च एकपत्नीव्रतस्य च

गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृताम् अपि
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक
न हि त्व् अस्मिन् कुले जातो गच्छत्य् अकुशलां गतिम्

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्
ततो ऽस्मै कर्तुम् उदकं प्रवृत्तः सह भार्यया

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः
आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत्

स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तो भवतोः परिचारणात्
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रं मम मूलम् उपैष्यतः

एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया
माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्

अद्यैव जहि मां राजन् मरणे नास्ति मे व्यथा
यच् छरेणैकपुत्रं मां त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम्

त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतो मे सुतः शुचिः
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुःखम् अतिदारुणम्

पुत्रव्यसनजं दुःखं यद् एतन् मम साम्प्रतम्
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन् कालं करिष्यसि

तस्मान् माम् आगतं भद्रे तस्योदारस्य तद् वचः
यद् अहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम्

यदि मां संस्पृशेद् रामः सकृद् अद्यालभेत वा
न तन् मे सदृशं देवि यन् मया राघवे कृतम्

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्

अतस् तु किं दुःखतरं यद् अहं जीवितक्षये
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम्

न ते मनुष्या देवास् ते ये चारुशुभकुण्डलम्
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्

सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्

निवृत्तवनवासं तम् अयोध्यां पुनर् आगतम्
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा

अयम् आत्मभवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम्
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः

हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन
राजा दशरथः शोचञ् जीवितान्तम् उपागमत्

तथा तु दीनं कथयन् नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः
गते ऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस् तदा जहौ प्राणम् उदारदर्शनः