रामायण · अध्याय 2.057

प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोकोपहतचेतनः
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत

रामलक्ष्मणयोश् चैव विवासाद् वासवोपमम्
आविवेशोपसर्गस् तं तमः सूर्यम् इवासुरम्

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम्
अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्
कौसल्यां पुत्रशोकार्ताम् इदं वचनम् अब्रवीत्

यद् आचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम्
तद् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः

गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणां फलम्
दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते

कश् चिद् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च निषिञ्चति
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे

सो ऽहम् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च न्यषेचयम्
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच् छोचामि दुर्मतिः

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता
कुमारः शब्दवेधीति मया पापम् इदं कृतम्
तद् इदं मे ऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्

संमोहाद् इह बालेन यथा स्याद् भक्षितं विषम्
एवं ममाप्य् अविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युवराजो भवाम्य् अहम्
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी

उपास्यहि रसान् भौमांस् तप्त्वा च जगद् अंशुभिः
परेताचरितां भीमां रविर् आविशते दिशम्

उष्णम् अन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः

पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत्
आबभौ मत्तसारङ्गस् तोयराशिर् इवाचलः

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी
व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूम् अन्वगां नदीम्

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम्
अन्यं वा श्वापदं कं चिज् जिघांसुर् अजितेन्द्रियः

अथान्धकारे त्व् अश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः
अचक्षुर् विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः

ततो ऽहं शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशीविषोपमम्
अमुञ्चं निशितं बाणम् अहम् आशीविषोपमम्

तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः
हा हेति पततस् तोये वाग् अभूत् तत्र मानुषी
कथम् अस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत् तु तपस्विनि

प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारो ऽहम् आगतः
इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया

ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः
कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः
को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया

एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितम्
न कश् चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्

नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयम् आत्मनः
मातरं पितरं चोभाव् अनुशोचामि मद्विधे

तद् एतान् मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया
मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति

वृद्धौ च मातापितराव् अहं चैकेषुणा हतः
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना

तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद् भुवि

तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वास् तापसं हतम्

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तम् अस्वस्थचेतसं
इत्य् उवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्न् इव तेजसा

किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्वर्थं यद् अहं ताडितस् त्वया

एकेन खलु बाणेन मर्मण्य् अभिहते मयि
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे

तौ नूनं दुर्बलाव् अन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ
चिरम् आशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा
पिता यन् मां न जानाति शयानं पतितं भुवि

जानन्न् अपि च किं कुर्याद् अशक्तिर् अपरिक्रमः
भिद्यमानम् इवाशक्तस् त्रातुम् अन्यो नगो नगम्

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निर् इवैधितः

इयम् एकपदी राजन् यतो मे पितुर् आश्रमः
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत्

विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः
रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरम् अम्बुरयो यथा

न द्विजातिर् अहं राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप

इतीव वदतः कृच्छ्राद् बाणाभिहतमर्मणः
तस्य त्व् आनम्यमानस्य तं बाणम् अहम् उद्धरम्

जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान् मर्मव्रणं संततम् उच्छसन्तम्
ततः सरय्वां तम् अहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः