રામાયણ · અધ્યાય 2.058

તદ્ અજ્ઞાનાન્ મહત્ પાપં કૃત્વા સંકુલિતેન્દ્રિયઃ
એકસ્ ત્વ્ અચિન્તયં બુદ્ધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્

તતસ્ તં ઘટમ્ આદય પૂર્ણં પરમવારિણા
આશ્રમં તમ્ અહં પ્રાપ્ય યથાખ્યાતપથં ગતઃ

તત્રાહં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ વૃદ્ધાવ્ અપરિણાયકૌ
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવ્ ઇવ દ્વિજૌ

તન્નિમિત્તાભિર્ આસીનૌ કથાભિર્ અપરિક્રમૌ
તામ્ આશાં મત્કૃતે હીનાવ્ ઉદાસીનાવ્ અનાથવત્

પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યમ્ અભાષત
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમ્ આનય

યન્નિમિત્તમ્ ઇદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા
ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમ્ આશ્રમમ્

યદ્ વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા
ન તન્ મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના

ત્વં ગતિસ્ ત્વ્ અગતીનાં ચ ચક્ષુસ્ ત્વં હીનચક્ષુષામ્
સમાસક્તાસ્ ત્વયિ પ્રાણાઃ કિં ચિન્ નૌ નાભિભાષસે

મુનિમ્ અવ્યક્તયા વાચા તમ્ અહં સજ્જમાનયા
હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતો ભીત ઇવાબ્રુવમ્

મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિર્ અભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્
આચચક્ષે ત્વ્ અહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્

ક્ષત્રિયો ઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ
સજ્જનાવમતં દુઃખમ્ ઇદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્

ભગવંશ્ ચાપહસ્તો ઽહં સરયૂતીરમ્ આગતઃ
જિઘાંસુઃ શ્વાપદં કિં ચિન્ નિપાને વાગતં ગજમ્

તત્ર શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ
દ્વિપો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા હિ બાણેનાભિહતો મયા

ગત્વા નદ્યાસ્ તતસ્ તીરમ્ અપશ્યમ્ ઇષુણા હૃદિ
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસં

ભગવઞ્ શબ્દમ્ આલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના
વિસૃષ્ટો ઽમ્ભસિ નારાચસ્ તેન તે નિહતઃ સુતઃ

સ ચોદ્ધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમ્ આસ્થિતઃ
ભગવન્તાવ્ ઉભૌ શોચન્ન્ અન્ધાવ્ ઇતિ વિલપ્ય ચ

અજ્ઞાનાદ્ ભવતઃ પુત્રઃ સહસાભિહતો મયા
શેષમ્ એવંગતે યત્ સ્યાત્ તત્ પ્રસીદતુ મે મુનિઃ

સ તચ્ છ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં નિઃશ્વસઞ્ શોકકર્શિતઃ
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્

યદ્ય્ એતદ્ અશુભં કર્મ ન સ્મ મે કથયેઃ સ્વયમ્
ફલેન્ મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્યઃ શતસહસ્રધા

ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ
જ્ઞાનપૂર્વં કૃતઃ સ્થાનાચ્ ચ્યાવયેદ્ અપિ વજ્રિણમ્

અજ્ઞાનાદ્ ધિ કૃતં યસ્માદ્ ઇદં તેનૈવ જીવસિ
અપિ હ્ય્ અદ્ય કુલં નસ્યાદ્ રાઘવાણાં કુતો ભવાન્

નય નૌ નૃપ તં દેશમ્ ઇતિ માં ચાભ્યભાષત
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્

રુધિરેણાવસિતાઙ્ગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસં
શયાનં ભુવિ નિઃસંજ્ઞં ધર્મરાજવશં ગતમ્

અથાહમ્ એકસ્ તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ
અસ્પર્શયમ્ અહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા

તૌ પુત્રમ્ આત્મનઃ સ્પૃષ્ટ્વા તમ્ આસાદ્ય તપસ્વિનૌ
નિપેતતુઃ શરીરે ઽસ્ય પિતા ચાસ્યેદમ્ અબ્રવીત્

ન ન્વ્ અહં તે પ્રિયઃ પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક
કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ

કસ્ય વાપરરાત્રે ઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયંગમમ્
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્ વિશેષતઃ

કો માં સંધ્યામ્ ઉપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ
શ્લાઘયિષ્યત્ય્ ઉપાસીનઃ પુત્રશોકભયાર્દિતમ્

કન્દમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમ્ ઇવાતિથિમ્
ભોજયિષ્યત્ય્ અકર્મણ્યમ્ અપ્રગ્રહમ્ અનાયકમ્

ઇમામ્ અન્ધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્
કથં પુત્ર ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્

તિષ્ઠ મા મા ગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ
શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ

ઉભાવ્ અપિ ચ શોકાર્તાવ્ અનાથૌ કૃપણૌ વને
ક્ષિપ્રમ્ એવ ગમિષ્યાવસ્ ત્વયા હીનૌ યમક્ષયમ્

તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્ પિતરાવ્ અયમ્

અપાપો ઽસિ યથા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા
તેન સત્યેન ગચ્છાશુ યે લોકાઃ શસ્ત્રયોધિનામ્

યાન્તિ શૂરા ગતિં યાં ચ સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિનઃ
હતાસ્ ત્વ્ અભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ

યાં ગતિં સગરઃ શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ
નહુષો ધુન્ધુમારશ્ ચ પ્રાપ્તાસ્ તાં ગચ્છ પુત્રક

યા ગતિઃ સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્ પતસશ્ ચ યા
ભૂમિદસ્યાહિતાગ્નેશ્ ચ એકપત્નીવ્રતસ્ય ચ

ગોસહસ્રપ્રદાતૄણાં યા યા ગુરુભૃતામ્ અપિ
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક
ન હિ ત્વ્ અસ્મિન્ કુલે જાતો ગચ્છત્ય્ અકુશલાં ગતિમ્

એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્
તતો ઽસ્મૈ કર્તુમ્ ઉદકં પ્રવૃત્તઃ સહ ભાર્યયા

સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રઃ સ્વકર્મભિઃ
આશ્વાસ્ય ચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમ્ અબ્રવીત્

સ્થાનમ્ અસ્મિ મહત્ પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્
ભવન્તાવ્ અપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમ્ ઉપૈષ્યતઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ

સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસઃ સહ ભાર્યયા
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્

અદ્યૈવ જહિ માં રાજન્ મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા
યચ્ છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમ્ અકાર્ષીર્ અપુત્રકમ્

ત્વયા તુ યદ્ અવિજ્ઞાનાન્ નિહતો મે સુતઃ શુચિઃ
તેન ત્વામ્ અભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમ્ અતિદારુણમ્

પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદ્ એતન્ મમ સામ્પ્રતમ્
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્ કાલં કરિષ્યસિ

તસ્માન્ મામ્ આગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્ વચઃ
યદ્ અહં પુત્રશોકેન સંત્યક્ષ્યામ્ય્ અદ્ય જીવિતમ્

યદિ માં સંસ્પૃશેદ્ રામઃ સકૃદ્ અદ્યાલભેત વા
ન તન્ મે સદૃશં દેવિ યન્ મયા રાઘવે કૃતમ્

ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્ મમ વિલુપ્યતે
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્

અતસ્ તુ કિં દુઃખતરં યદ્ અહં જીવિતક્ષયે
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્યમમ્

ન તે મનુષ્યા દેવાસ્ તે યે ચારુશુભકુણ્ડલમ્
મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ

પદ્મપત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્
ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્

સદૃશં શારદસ્યેન્દોઃ ફુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ
સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્

નિવૃત્તવનવાસં તમ્ અયોધ્યાં પુનર્ આગતમ્
દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા

અયમ્ આત્મભવઃ શોકો મામ્ અનાથમ્ અચેતનમ્
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ

હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાયાસ નાશન
રાજા દશરથઃ શોચઞ્ જીવિતાન્તમ્ ઉપાગમત્

તથા તુ દીનં કથયન્ નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ
ગતે ઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્ તદા જહૌ પ્રાણમ્ ઉદારદર્શનઃ