રામાયણ · અધ્યાય 2.057

પ્રતિબુદ્ધો મુહુર્ તેન શોકોપહતચેતનઃ
અથ રાજા દશરથઃ સ ચિન્તામ્ અભ્યપદ્યત

રામલક્ષ્મણયોશ્ ચૈવ વિવાસાદ્ વાસવોપમમ્
આવિવેશોપસર્ગસ્ તં તમઃ સૂર્યમ્ ઇવાસુરમ્

સ રાજા રજનીં ષષ્ઠીં રામે પ્રવ્રજિતે વનમ્
અર્ધરાત્રે દશરથઃ સંસ્મરન્ દુષ્કૃતં કૃતમ્
કૌસલ્યાં પુત્રશોકાર્તામ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

યદ્ આચરતિ કલ્યાણિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્
તદ્ એવ લભતે ભદ્રે કર્તા કર્મજમ્ આત્મનઃ

ગુરુ લાઘવમ્ અર્થાનામ્ આરમ્ભે કર્મણાં ફલમ્
દોષં વા યો ન જાનાતિ સ બાલ ઇતિ હોચ્યતે

કશ્ ચિદ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ નિષિઞ્ચતિ
પુષ્પં દૃષ્ટ્વા ફલે ગૃધ્નુઃ સ શોચતિ ફલાગમે

સો ઽહમ્ આમ્રવણં છિત્ત્વા પલાશાંશ્ ચ ન્યષેચયમ્
રામં ફલાગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાચ્ છોચામિ દુર્મતિઃ

લબ્ધશબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા
કુમારઃ શબ્દવેધીતિ મયા પાપમ્ ઇદં કૃતમ્
તદ્ ઇદં મે ઽનુસંપ્રાપ્તં દેવિ દુઃખં સ્વયં કૃતમ્

સંમોહાદ્ ઇહ બાલેન યથા સ્યાદ્ ભક્ષિતં વિષમ્
એવં મમાપ્ય્ અવિજ્ઞાતં શબ્દવેધ્યમયં ફલમ્

દેવ્ય્ અનૂઢા ત્વમ્ અભવો યુવરાજો ભવામ્ય્ અહમ્
તતઃ પ્રાવૃડ્ અનુપ્રાપ્તા મદકામવિવર્ધિની

ઉપાસ્યહિ રસાન્ ભૌમાંસ્ તપ્ત્વા ચ જગદ્ અંશુભિઃ
પરેતાચરિતાં ભીમાં રવિર્ આવિશતે દિશમ્

ઉષ્ણમ્ અન્તર્દધે સદ્યઃ સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ
તતો જહૃષિરે સર્વે ભેકસારઙ્ગબર્હિણઃ

પતિતેનામ્ભસા છન્નઃ પતમાનેન ચાસકૃત્
આબભૌ મત્તસારઙ્ગસ્ તોયરાશિર્ ઇવાચલઃ

તસ્મિન્ન્ અતિસુખે કાલે ધનુષ્માન્ ઇષુમાન્ રથી
વ્યાયામ કૃતસંકલ્પઃ સરયૂમ્ અન્વગાં નદીમ્

નિપાને મહિષં રાત્રૌ ગજં વાભ્યાગતં નદીમ્
અન્યં વા શ્વાપદં કં ચિજ્ જિઘાંસુર્ અજિતેન્દ્રિયઃ

અથાન્ધકારે ત્વ્ અશ્રૌષં જલે કુમ્ભસ્ય પર્યતઃ
અચક્ષુર્ વિષયે ઘોષં વારણસ્યેવ નર્દતઃ

તતો ઽહં શરમ્ ઉદ્ધૃત્ય દીપ્તમ્ આશીવિષોપમમ્
અમુઞ્ચં નિશિતં બાણમ્ અહમ્ આશીવિષોપમમ્

તત્ર વાગ્ ઉષસિ વ્યક્તા પ્રાદુરાસીદ્ વનૌકસઃ
હા હેતિ પતતસ્ તોયે વાગ્ અભૂત્ તત્ર માનુષી
કથમ્ અસ્મદ્વિધે શસ્ત્રં નિપતેત્ તુ તપસ્વિનિ

પ્રવિવિક્તાં નદીં રાત્રાવ્ ઉદાહારો ઽહમ્ આગતઃ
ઇષુણાભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિં કૃતં મયા

ઋષેર્ હિ ન્યસ્ત દણ્ડસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ
કથં નુ શસ્ત્રેણ વધો મદ્વિધસ્ય વિધીયતે

જટાભારધરસ્યૈવ વલ્કલાજિનવાસસઃ
કો વધેન મમાર્થી સ્યાત્ કિં વાસ્યાપકૃતં મયા

એવં નિષ્ફલમ્ આરબ્ધં કેવલાનર્થસંહિતમ્
ન કશ્ ચિત્ સાધુ મન્યેત યથૈવ ગુરુતલ્પગમ્

નેમં તથાનુશોચામિ જીવિતક્ષયમ્ આત્મનઃ
માતરં પિતરં ચોભાવ્ અનુશોચામિ મદ્વિધે

તદ્ એતાન્ મિથુનં વૃદ્ધં ચિરકાલભૃતં મયા
મયિ પઞ્ચત્વમ્ આપન્ને કાં વૃત્તિં વર્તયિષ્યતિ

વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરાવ્ અહં ચૈકેષુણા હતઃ
કેન સ્મ નિહતાઃ સર્વે સુબાલેનાકૃતાત્મના

તં ગિરં કરુણાં શ્રુત્વા મમ ધર્માનુકાઙ્ક્ષિણઃ
કરાભ્યાં સશરં ચાપં વ્યથિતસ્યાપતદ્ ભુવિ

તં દેશમ્ અહમ્ આગમ્ય દીનસત્ત્વઃ સુદુર્મનાઃ
અપશ્યમ્ ઇષુણા તીરે સરય્વાસ્ તાપસં હતમ્

સ મામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય નેત્રાભ્યાં ત્રસ્તમ્ અસ્વસ્થચેતસં
ઇત્ય્ ઉવાચ વચઃ ક્રૂરં દિધક્ષન્ન્ ઇવ તેજસા

કિં તવાપકૃતં રાજન્ વને નિવસતા મયા
જિહીર્ષુર્ અમ્ભો ગુર્વર્થં યદ્ અહં તાડિતસ્ ત્વયા

એકેન ખલુ બાણેન મર્મણ્ય્ અભિહતે મયિ
દ્વાવ્ અન્ધૌ નિહતૌ વૃદ્ધૌ માતા જનયિતા ચ મે

તૌ નૂનં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ મત્પ્રતીક્ષૌ પિપાસિતૌ
ચિરમ્ આશાકૃતાં તૃષ્ણાં કષ્ટાં સંધારયિષ્યતઃ

ન નૂનં તપસો વાસ્તિ ફલયોગઃ શ્રુતસ્ય વા
પિતા યન્ માં ન જાનાતિ શયાનં પતિતં ભુવિ

જાનન્ન્ અપિ ચ કિં કુર્યાદ્ અશક્તિર્ અપરિક્રમઃ
ભિદ્યમાનમ્ ઇવાશક્તસ્ ત્રાતુમ્ અન્યો નગો નગમ્

પિતુસ્ ત્વમ્ એવ મે ગત્વા શીઘ્રમ્ આચક્ષ્વ રાઘવ
ન ત્વામ્ અનુદહેત્ ક્રુદ્ધો વનં વહ્નિર્ ઇવૈધિતઃ

ઇયમ્ એકપદી રાજન્ યતો મે પિતુર્ આશ્રમઃ
તં પ્રસાદય ગત્વા ત્વં ન ત્વાં સ કુપિતઃ શપેત્

વિશલ્યં કુરુ માં રાજન્ મર્મ મે નિશિતઃ શરઃ
રુણદ્ધિ મૃદુ સોત્સેધં તીરમ્ અમ્બુરયો યથા

ન દ્વિજાતિર્ અહં રાજન્ મા ભૂત્ તે મનસો વ્યથા
શૂદ્રાયામ્ અસ્મિ વૈશ્યેન જાતો જનપદાધિપ

ઇતીવ વદતઃ કૃચ્છ્રાદ્ બાણાભિહતમર્મણઃ
તસ્ય ત્વ્ આનમ્યમાનસ્ય તં બાણમ્ અહમ્ ઉદ્ધરમ્

જલાર્દ્રગાત્રં તુ વિલપ્ય કૃચ્છાન્ મર્મવ્રણં સંતતમ્ ઉચ્છસન્તમ્
તતઃ સરય્વાં તમ્ અહં શયાનં સમીક્ષ્ય ભદ્રે સુભૃશં વિષણ્ણઃ