रामायण · अध्याय 2.053

मम त्व् अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि
उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तो रामे संप्रस्थिते वनम्

उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अथ कृत्वाहम् अज्ञलिम्
प्रस्थितो रथम् आस्थाय तद् दुःखम् अपि धारयन्

गुहेव सार्धं तत्रैव स्थितो ऽस्मि दिवसान् बहून्
आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेद् इति

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च
रामशोकाभिभूतं तन् निष्कूजम् अभवद् वनम्

लीनपुष्करपत्राश् च नरेन्द्र कलुषोदकाः
संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च
नाद्य भान्त्य् अल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम्

प्रविशन्तम् अयोध्यां मां न कश् चिद् अभिनन्दति
नरा रामम् अपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर् मुहुः

हर्म्यैर् विमानैः प्रासादैर् अवेक्ष्य रथम् आगतम्
हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः

आयतैर् विमलैर् नेत्रैर् अश्रुवेगपरिप्लुतैः
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः

नामित्राणां न मित्राणाम् उदासीनजनस्य च
अहम् आर्ततया कं चिद् विशेषं नोपलक्षये

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना

निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुला
कौसल्या पुत्र हीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया
बाष्पोपहतया राजा तं सूतम् इदम् अब्रवीत्

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया
मया न मन्त्रकुशलैर् वृद्धैः सह समर्थितम्

न सुहृद्भिर् न चामात्यैर् मन्त्रयित्वा न नैगमैः
मयायम् अर्थः संमोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः

भवितव्यतया नूनम् इदं वा व्यसनं महत्
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया

सूत यद्य् अस्ति ते किं चिन् मयापि सुकृतं कृतम्
त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम्

यद् यद् यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम्

अथ वापि महाबाहुर् गतो दूरं भविष्यति
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः
यदि जीवामि साध्व् एनं पश्येयं सह सीतया

लोहिताक्षं महाबाहुम् आमुक्तमणिकुण्डलम्
रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम्

अतो नु किं दुःखतरं यो ऽहम् इक्ष्वाकुनन्दनम्
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो नेह पश्यामि राघवम्

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनी
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणम् अनाथवत्
दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः

अशोभनं यो ऽहम् इहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्
इतीव राजा विलपन् महायशाः पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः

इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी भयम् अगमत् पुनर् एव राममाता