रामायण · अध्याय 2.052

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः
अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्

वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहम् इव द्विपम्
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुञ्जरम्

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्
अश्रुपूर्णमुखं दीनम् उवाच परमार्तवत्

क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलम् उपाश्रितः
सो ऽत्यन्तसुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत्

यं यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथकुञ्जराः
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनम् आश्रितः

व्यालैर् मृगैर् आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनम् उपस्थितौ

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया
राजपुत्रौ कथं पादैर् अवरुह्य रथाद् गतौ

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ
वनान्तं प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम्

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली
आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय

इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया
उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया

अब्रवीन् मां महाराज धर्मम् एवानुपालयन्
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदितात्मनः
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः

सर्वम् अन्तःपुरं वाच्यं सूत मद् वचनात् त्वया
आरोग्यम् अविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च
सर्वास्व् एव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु

वक्तव्यश् च महाबाहुर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय

इत्य् एवं मां महाराज ब्रुवन्न् एव महायशाः
रामो राजीवताम्राक्षो भृशम् अश्रूण्य् अवर्तयत्

लक्ष्मणस् तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यम् अब्रवीत्
केनायम् अपराधेन राजपुत्रो विवासितः

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये

असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात्
जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम्

अहं तावन् महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये
भ्राता भर्ता च बन्धुश् च पिता च मम राघवः

सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्
सर्वलोको ऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता

अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किं चिद् अब्रवीत्

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता
मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा

तथैव रामो ऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितो ऽभवल् लक्ष्मणबाहुपालितः
तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्