रामायण · अध्याय 2.037

यावत् तु निर्यतस् तस्य रजोरूपम् अदृश्यत
नैवेक्ष्वाकुवरस् तावत् संजहारात्मचक्षुषी

यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्य् अत्यन्तधार्मिकम्
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने

न पश्यति रजो ऽप्य् अस्य यदा रामस्य भूमिपः
तदार्तश् च विषण्णश् च पपात धरणीतले

तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अङ्गना
वामं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया

तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस् त्वं दुष्टचारिणी
न हि त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न भार्या न च बान्धवी

ये च त्वाम् उपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्य् अहम्

अगृह्णां यच् च ते पाणिम् अग्निं पर्यणयं च यत्
अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिंल् लोके परत्र च

भरतश् चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्येदम् अव्ययम्
यन् मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मा तद् दत्तम् आगमत्

अथ रेणुसमुध्वस्तं तम् उत्थाप्य नराधिपम्
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निम् इव पाणिना
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रम् अनुस्मरन्
नगरान्तम् अनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रम् अथाब्रवीत्

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते

स नूनं क्व चिद् एवाद्य वृक्षमूलम् उपाश्रितः
काष्ठं वा यदि वाश्मानम् उपधाय शयिष्यते

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इवर्षभः

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः
रामम् उत्थाय गच्छन्तं लोकनाथम् अनाथवत्

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यम् आवस
न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुम् उत्सहे

इत्य् एवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्

ताम् अवेक्ष्य पुरीं सर्वां रामम् एवानुचिन्तयन्
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्

महाह्रदम् इवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर् नयन्तु माम्
इति ब्रुवन्तं राजानम् अनयन् द्वारदर्शितः

ततस् तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः

तच् च दृष्ट्वा महाराजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान्
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश
रामं मे ऽनुगता दृष्टिर् अद्यापि न निवर्तते

तं रामम् एवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्
उपोपविश्याधिकम् आर्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं