રામાયણ · અધ્યાય 2.037

યાવત્ તુ નિર્યતસ્ તસ્ય રજોરૂપમ્ અદૃશ્યત
નૈવેક્ષ્વાકુવરસ્ તાવત્ સંજહારાત્મચક્ષુષી

યાવદ્ રાજા પ્રિયં પુત્રં પશ્યત્ય્ અત્યન્તધાર્મિકમ્
તાવદ્ વ્યવર્ધતેવાસ્ય ધરણ્યાં પુત્રદર્શને

ન પશ્યતિ રજો ઽપ્ય્ અસ્ય યદા રામસ્ય ભૂમિપઃ
તદાર્તશ્ ચ વિષણ્ણશ્ ચ પપાત ધરણીતલે

તસ્ય દક્ષિણમ્ અન્વગાત્ કૌસલ્યા બાહુમ્ અઙ્ગના
વામં ચાસ્યાન્વગાત્ પાર્શ્વં કૈકેયી ભરતપ્રિયા

તાં નયેન ચ સંપન્નો ધર્મેણ નિવયેન ચ
ઉવાચ રાજા કૈકેયીં સમીક્ષ્ય વ્યથિતેન્દ્રિયઃ

કૈકેયિ મા મમાઙ્ગાનિ સ્પ્રાક્ષીસ્ ત્વં દુષ્ટચારિણી
ન હિ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ન ભાર્યા ન ચ બાન્ધવી

યે ચ ત્વામ્ ઉપજીવન્તિ નાહં તેષાં ન તે મમ
કેવલાર્થપરાં હિ ત્વાં ત્યક્તધર્માં ત્યજામ્ય્ અહમ્

અગૃહ્ણાં યચ્ ચ તે પાણિમ્ અગ્નિં પર્યણયં ચ યત્
અનુજાનામિ તત્ સર્વમ્ અસ્મિંલ્ લોકે પરત્ર ચ

ભરતશ્ ચેત્ પ્રતીતઃ સ્યાદ્ રાજ્યં પ્રાપ્યેદમ્ અવ્યયમ્
યન્ મે સ દદ્યાત્ પિત્રર્થં મા મા તદ્ દત્તમ્ આગમત્

અથ રેણુસમુધ્વસ્તં તમ્ ઉત્થાપ્ય નરાધિપમ્
ન્યવર્તત તદા દેવી કૌસલ્યા શોકકર્શિતા

હત્વેવ બ્રાહ્મણં કામાત્ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિમ્ ઇવ પાણિના
અન્વતપ્યત ધર્માત્મા પુત્રં સંચિન્ત્ય તાપસં

નિવૃત્યૈવ નિવૃત્યૈવ સીદતો રથવર્ત્મસુ
રાજ્ઞો નાતિબભૌ રૂપં ગ્રસ્તસ્યાંશુમતો યથા

વિલલાપ ચ દુઃખાર્તઃ પ્રિયં પુત્રમ્ અનુસ્મરન્
નગરાન્તમ્ અનુપ્રાપ્તં બુદ્ધ્વા પુત્રમ્ અથાબ્રવીત્

વાહનાનાં ચ મુખ્યાનાં વહતાં તં મમાત્મજમ્
પદાનિ પથિ દૃશ્યન્તે સ મહાત્મા ન દૃશ્યતે

સ નૂનં ક્વ ચિદ્ એવાદ્ય વૃક્ષમૂલમ્ ઉપાશ્રિતઃ
કાષ્ઠં વા યદિ વાશ્માનમ્ ઉપધાય શયિષ્યતે

ઉત્થાસ્યતિ ચ મેદિન્યાઃ કૃપણઃ પાંશુગુણ્ઠિતઃ
વિનિઃશ્વસન્ પ્રસ્રવણાત્ કરેણૂનામ્ ઇવર્ષભઃ

દ્રક્ષ્યન્તિ નૂનં પુરુષા દીર્ઘબાહું વનેચરાઃ
રામમ્ ઉત્થાય ગચ્છન્તં લોકનાથમ્ અનાથવત્

સકામા ભવ કૈકેયિ વિધવા રાજ્યમ્ આવસ
ન હિ તં પુરુષવ્યાઘ્રં વિના જીવિતુમ્ ઉત્સહે

ઇત્ય્ એવં વિલપન્ રાજા જનૌઘેનાભિસંવૃતઃ
અપસ્નાત ઇવારિષ્ટં પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્

શૂન્યચત્વરવેશ્માન્તાં સંવૃતાપણદેવતામ્
ક્લાન્તદુર્બલદુઃખાર્તાં નાત્યાકીર્ણમહાપથામ્

તામ્ અવેક્ષ્ય પુરીં સર્વાં રામમ્ એવાનુચિન્તયન્
વિલપન્ પ્રાવિશદ્ રાજા ગૃહં સૂર્ય ઇવામ્બુદમ્

મહાહ્રદમ્ ઇવાક્ષોભ્યં સુપર્ણેન હૃતોરગમ્
રામેણ રહિતં વેશ્મ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ

કૌસલ્યાયા ગૃહં શીઘ્રં રામ માતુર્ નયન્તુ મામ્
ઇતિ બ્રુવન્તં રાજાનમ્ અનયન્ દ્વારદર્શિતઃ

તતસ્ તત્ર પ્રવિષ્ટસ્ય કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્
અધિરુહ્યાપિ શયનં બભૂવ લુલિતં મનઃ

તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા મહારાજો ભુજમ્ ઉદ્યમ્ય વીર્યવાન્
ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ચુક્રોશ હા રાઘવ જહાસિ મામ્

સુખિતા બત તં કાલં જીવિષ્યન્તિ નરોત્તમાઃ
પરિષ્વજન્તો યે રામં દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્

ન ત્વાં પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં પાણિના સ્પૃશ
રામં મે ઽનુગતા દૃષ્ટિર્ અદ્યાપિ ન નિવર્તતે

તં રામમ્ એવાનુવિચિન્તયન્તં સમીક્ષ્ય દેવી શયને નરેન્દ્રમ્
ઉપોપવિશ્યાધિકમ્ આર્તરૂપા વિનિઃશ્વસન્તી વિલલાપ કૃચ્છ્રં