रामायण · अध्याय 2.020

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधःशिरा मुहुः
श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः

तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर् मध्ये नरर्षभ
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः

तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्

अग्रहस् तं विधुन्वंस् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः
तिर्यग् ऊर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्

अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस् तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत्
अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहान् अयम्

धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया
कथं ह्य् एतद् असंभ्रान्तस् त्वद्विधो वक्तुम् अर्हति

यथा दैवम् अशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः
किं नाम कृपणं दैवम् अशक्तम् अभिशंससि

पापयोस् ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते
सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किं न बुध्यसे

लोकविद्विष्टम् आरब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्
येनेयम् आगता द्वैधं तव बुद्धिर् महीपते
स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद् यस्य मुह्यसि

यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी चापि तयोर् मतम्
तथाप्य् उपेक्षणीयं ते न मे तद् अपि रोचते

विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवम् अनुवर्तते
वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सो ऽवसीदति

द्रक्ष्यन्ति त्व् अद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च
दैवमानुषयोर् अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः
यद् दैवाद् आहतं ते ऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्

अत्यङ्कुशम् इवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्
प्रधावितम् अहं दैवं पौरुषेण निवर्तये

लोकपालाः समस्तास् ते नाद्य रामाभिषेचनम्
न च कृत्स्नास् त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता

यैर् विवासस् तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास् तथा

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस् तस्याश् च या तव
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यम् अनन्तरम्
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि

पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने

स चेद् राजन्य् अनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया
नैवम् इच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वम् आत्मनि

प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्
राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम्

मङ्गलैर् अभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव
अहम् एको महीपालान् अलं वारयितुं बलात्

न शोभार्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः

अमित्रदमनार्थं मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम्
न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच् छत्रुर् मतो मम

असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर् गहना दुश्चरा च मे
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर् भविता मही

खड्गधाराहता मे ऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने
कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते

बहुभिश् चैकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहूञ् जनान्
विनियोक्ष्याम्य् अहं बाणान् नृवाजिगजमर्मसु

अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति
राज्ञश् चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च

अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे

ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत् प्राणयशः सुहृज्जनैः
यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः
उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध माम् एष हि सौम्य सत्पथः