રામાયણ · અધ્યાય 2.020

ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણો ઽધઃશિરા મુહુઃ
શ્રુત્વા મધ્યં જગામેવ મનસા દુઃખહર્ષયોઃ

તદા તુ બદ્ધ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્ મધ્યે નરર્ષભ
નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ

તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષ્યં તદ્ ભ્રુકુટીસહિતં તદા
બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્

અગ્રહસ્ તં વિધુન્વંસ્ તુ હસ્તી હસ્તમ્ ઇવાત્મનઃ
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્

અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્ તુ તિર્યગ્ ભ્રાતરમ્ અબ્રવીત્
અસ્થાને સંભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાન્ અયમ્

ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા
કથં હ્ય્ એતદ્ અસંભ્રાન્તસ્ ત્વદ્વિધો વક્તુમ્ અર્હતિ

યથા દૈવમ્ અશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ
કિં નામ કૃપણં દૈવમ્ અશક્તમ્ અભિશંસસિ

પાપયોસ્ તે કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે
સન્તિ ધર્મોપધાઃ શ્લક્ષ્ણા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે

લોકવિદ્વિષ્ટમ્ આરબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્
યેનેયમ્ આગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્ મહીપતે
સ હિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યઃ પ્રસઙ્ગાદ્ યસ્ય મુહ્યસિ

યદ્ય્ અપિ પ્રતિપત્તિસ્ તે દૈવી ચાપિ તયોર્ મતમ્
તથાપ્ય્ ઉપેક્ષણીયં તે ન મે તદ્ અપિ રોચતે

વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમ્ અનુવર્તતે
વીરાઃ સંભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે

દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્
ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સો ઽવસીદતિ

દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વ્ અદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ
દૈવમાનુષયોર્ અદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ ભવિષ્યતિ

અદ્ય મત્પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ
યદ્ દૈવાદ્ આહતં તે ઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્

અત્યઙ્કુશમ્ ઇવોદ્દામં ગજં મદબલોદ્ધતમ્
પ્રધાવિતમ્ અહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે

લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્ તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્
ન ચ કૃત્સ્નાસ્ ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા

યૈર્ વિવાસસ્ તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ
અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્ તથા

અહં તદાશાં છેત્સ્યામિ પિતુસ્ તસ્યાશ્ ચ યા તવ
અભિષેકવિઘાતેન પુત્રરાજ્યાય વર્તતે

મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા
પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ

ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમ્ અનન્તરમ્
આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ

પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસો વિધીયતે
પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને

સ ચેદ્ રાજન્ય્ અનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા
નૈવમ્ ઇચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમ્ આત્મનિ

પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્
રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમ્ અહં વેલેવ સાગરમ્

મઙ્ગલૈર્ અભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ
અહમ્ એકો મહીપાલાન્ અલં વારયિતું બલાત્

ન શોભાર્થાવ્ ઇમૌ બાહૂ ન ધનુર્ ભૂષણાય મે
નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ

અમિત્રદમનાર્થં મે સર્વમ્ એતચ્ ચતુષ્ટયમ્
ન ચાહં કામયે ઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્ છત્રુર્ મતો મમ

અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા
પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે

ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ ગહના દુશ્ચરા ચ મે
હસ્ત્યશ્વનરહસ્તોરુશિરોભિર્ ભવિતા મહી

ખડ્ગધારાહતા મે ઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાદ્રયઃ
પતિષ્યન્તિ દ્વિપા ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને
કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે

બહુભિશ્ ચૈકમ્ અત્યસ્યન્ન્ એકેન ચ બહૂઞ્ જનાન્
વિનિયોક્ષ્યામ્ય્ અહં બાણાન્ નૃવાજિગજમર્મસુ

અદ્ય મે ઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ
રાજ્ઞશ્ ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં ચ તવ પ્રભો

અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ
વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ

અનુરૂપાવ્ ઇમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ
અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્તૄણાં તે નિવારણે

બ્રવીહિ કો ઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવાસુહૃત્ પ્રાણયશઃ સુહૃજ્જનૈઃ
યથા તવેયં વસુધા વશે ભવેત્ તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિંકરઃ

વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્ય ચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ
ઉવાચ પિત્ર્યે વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામ્ એષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ