रामायण · अध्याय 2.007

ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास् तु सहोषिता
प्रासादं चन्द्रसंकाशम् आरुरोह यदृच्छया

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम्
अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादाद् अन्ववैक्षत

पताकाभिर् वरार्हाभिर् ध्वजैश् च समलंकृताम्
सिक्तां चन्दनतोयैश् च शिरःस्नातजनैर् वृताम्

अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती

राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति
अतिमात्रं प्रहर्षो ऽयं किं जनस्य च शंस मे
कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा
आचचक्षे ऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्
राजा दशरथो रामम् अभिषेचयितानघम्

धात्र्यास् तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् अमर्षिता
कैलास शिखराकारात् प्रासादाद् अवरोहत

सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी
शयानाम् एत्य कैकेयीम् इदं वचनम् अब्रवीत्

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वाम् अभिवर्तते
उपप्लुतमहौघेन किम् आत्मानं न बुध्यसे

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे
चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे

एवम् उक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादम् अगमत् परम्

कैकेयी त्व् अब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्

अक्षेमं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्
रामं दशरथो राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति

सास्म्य् अगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थम् इहागता

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत्
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश् च भवेद् अत्र न संशयः

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः
शुद्धभावे न जानीषे तेनैवम् अतिसंधिता

उपस्थितं प्रयुञ्जानस् त्वयि सान्त्वम् अनर्थकम्
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति

अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु
काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया
आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस् त्वया

यथा हि कुर्यात् सर्पो वा शत्रुर् वा प्रत्युपेक्षितः
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्य् असि

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव
त्रायस्व पुत्रम् आत्मानं मां च विस्मयदर्शने

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना
एकम् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्

दत्त्वा त्व् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनर् एवाब्रवीद् इदम्

इदं तु मन्थरे मह्यम् आख्यासि परमं प्रियम्
एतन् मे प्रियम् आख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये
तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति

न मे परं किं चिद् इतस् त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम्
तथा ह्य् अवोचस् त्वम् अतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु