रामायण · अध्याय 2.001

कस्य चित् त्व् अथ कालस्य राजा दशरथः सुतम्
भरतं केकयीपुत्रम् अब्रवीद् रघुनन्दनः

अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक
त्वां नेतुम् आगतो वीर युधाजिन् मातुलस् तव

श्रुत्वा दशरथस्यैतद् भरतः केकयीसुतः
गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस् तदा

आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम्
मातॄंश् चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ

युधाजित् प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः
स्वपुरं प्राविशद् वीरः पिता तस्य तुतोष ह

स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

सर्व एव तु तस्येष्टाश् चत्वारः पुरुषर्षभाः
स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश् चत्वार इव बाहवः

तेषाम् अपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः
स्वयम्भूर् इव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

गते च भरते रामो लक्ष्मणश् च महाबलः
पितरं देवसंकाशं पूजयाम् आसतुस् तदा

पितुर् आज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः
चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च

मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः
गुरूणां गुरुकार्याणि काले काले ऽन्ववैक्षत

एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास् तथा
रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः

स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते
उच्यमानो ऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

कथं चिद् उपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति
न स्मरत्य् अपकाराणां शतम् अप्य् आत्मवत्तया

शीलवृद्धैर् ज्ञानवृद्धैर् वयोवृद्धैश् च सज्जनैः
कथयन्न् आस्त वै नित्यम् अस्त्रयोग्यान्तरेष्व् अपि

कल्याणाभिजनः साधुर् अदीनः सत्यवाग् ऋजुः
वृद्धैर् अभिविनीतश् च द्विजैर् धर्मार्थदर्शिभिः

धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभावनान्
लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः

शास्त्रज्ञश् च कृतज्ञश् च पुरुषान्तरकोविदः
यः प्रग्रहानुग्रहयोर् यथान्यायं विचक्षणः

आयकर्मण्य् उपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्व् अपि

अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्

आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोके ऽतिरथसंमतः

अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः
अप्रधृष्यश् च संग्रामे क्रुद्धैर् अपि सुरासुरैः

अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी
न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः

एवं श्रेष्ठैर् गुणैर् युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः
संमतस् त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः
बुद्ध्या बृहस्पतेस् तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः
गुणैर् विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

तम् एवंवृत्तसंपन्नम् अप्रधृष्य पराक्रमम्
लोकपालोपमं नाथम् अकामयत मेदिनी

एतैस् तु बहुभिर् युक्तं गुणैर् अनुपमैः सुतम्
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

एषा ह्य् अस्य परा प्रीतिर् हृदि संपरिवर्तते
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्य् अभिषिक्तम् अहं प्रियम्

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ
महीधरसमो धृत्यां मत्तश् च गुणवत्तरः

महीम् अहम् इमां कृत्स्नाम् अधितिष्ठन्तम् आत्मजम्
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गम् अवाप्नुयाम्

तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर् गुणैः
निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजम् अमन्यत

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदान् अपि
समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतिः

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्व् आसनेषु च
राजानम् एवाभिमुखा निषेदुर् नियता नृपाः

स लब्धमानैर् विनयान्वितैर् नृपैः पुरालयैर् जानपदैश् च मानवैः
उपोपविष्टैर् नृपतिर् वृतो बभौ सहस्रचक्षुर् भगवान् इवामरैः