રામાયણ · અધ્યાય 2.001

કસ્ય ચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય રાજા દશરથઃ સુતમ્
ભરતં કેકયીપુત્રમ્ અબ્રવીદ્ રઘુનન્દનઃ

અયં કેકયરાજસ્ય પુત્રો વસતિ પુત્રક
ત્વાં નેતુમ્ આગતો વીર યુધાજિન્ માતુલસ્ તવ

શ્રુત્વા દશરથસ્યૈતદ્ ભરતઃ કેકયીસુતઃ
ગમનાયાભિચક્રામ શત્રુઘ્નસહિતસ્ તદા

આપૃચ્છ્ય પિતરં શૂરો રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્
માતૄંશ્ ચાપિ નરશ્રેષ્ઠઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ

યુધાજિત્ પ્રાપ્ય ભરતં સશત્રુઘ્નં પ્રહર્ષિતઃ
સ્વપુરં પ્રાવિશદ્ વીરઃ પિતા તસ્ય તુતોષ હ

સ તત્ર ન્યવસદ્ ભ્રાત્રા સહ સત્કારસત્કૃતઃ
માતુલેનાશ્વપતિના પુત્રસ્નેહેન લાલિતઃ

તત્રાપિ નિવસન્તૌ તૌ તર્પ્યમાણૌ ચ કામતઃ
ભ્રાતરૌ સ્મરતાં વીરૌ વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્

રાજાપિ તૌ મહાતેજાઃ સસ્માર પ્રોષિતૌ સુતૌ
ઉભૌ ભરતશત્રુઘ્નૌ મહેન્દ્રવરુણોપમૌ

સર્વ એવ તુ તસ્યેષ્ટાશ્ ચત્વારઃ પુરુષર્ષભાઃ
સ્વશરીરાદ્ વિનિર્વૃત્તાશ્ ચત્વાર ઇવ બાહવઃ

તેષામ્ અપિ મહાતેજા રામો રતિકરઃ પિતુઃ
સ્વયમ્ભૂર્ ઇવ ભૂતાનાં બભૂવ ગુણવત્તરઃ

ગતે ચ ભરતે રામો લક્ષ્મણશ્ ચ મહાબલઃ
પિતરં દેવસંકાશં પૂજયામ્ આસતુસ્ તદા

પિતુર્ આજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પૌરકાર્યાણિ સર્વશઃ
ચકાર રામો ધર્માત્મા પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ

માતૃભ્યો માતૃકાર્યાણિ કૃત્વા પરમયન્ત્રિતઃ
ગુરૂણાં ગુરુકાર્યાણિ કાલે કાલે ઽન્વવૈક્ષત

એવં દશરથઃ પ્રીતો બ્રાહ્મણા નૈગમાસ્ તથા
રામસ્ય શીલવૃત્તેન સર્વે વિષયવાસિનઃ

સ હિ નિત્યં પ્રશાન્તાત્મા મૃદુપૂર્વં ચ ભાષતે
ઉચ્યમાનો ઽપિ પરુષં નોત્તરં પ્રતિપદ્યતે

કથં ચિદ્ ઉપકારેણ કૃતેનૈકેન તુષ્યતિ
ન સ્મરત્ય્ અપકારાણાં શતમ્ અપ્ય્ આત્મવત્તયા

શીલવૃદ્ધૈર્ જ્ઞાનવૃદ્ધૈર્ વયોવૃદ્ધૈશ્ ચ સજ્જનૈઃ
કથયન્ન્ આસ્ત વૈ નિત્યમ્ અસ્ત્રયોગ્યાન્તરેષ્વ્ અપિ

કલ્યાણાભિજનઃ સાધુર્ અદીનઃ સત્યવાગ્ ઋજુઃ
વૃદ્ધૈર્ અભિવિનીતશ્ ચ દ્વિજૈર્ ધર્માર્થદર્શિભિઃ

ધર્માર્થકામતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાવનાન્
લૌકિકે સમયાચરે કૃતકલ્પો વિશારદઃ

શાસ્ત્રજ્ઞશ્ ચ કૃતજ્ઞશ્ ચ પુરુષાન્તરકોવિદઃ
યઃ પ્રગ્રહાનુગ્રહયોર્ યથાન્યાયં વિચક્ષણઃ

આયકર્મણ્ય્ ઉપાયજ્ઞઃ સંદૃષ્ટવ્યયકર્મવિત્
શ્રૈષ્ઠ્યં શાસ્ત્રસમૂહેષુ પ્રાપ્તો વ્યામિશ્રકેષ્વ્ અપિ

અર્થધર્મૌ ચ સંગૃહ્ય સુખતન્ત્રો ન ચાલસઃ
વૈહારિકાણાં શિલ્પાનાં વિજ્ઞાતાર્થવિભાગવિત્

આરોહે વિનયે ચૈવ યુક્તો વારણવાજિનામ્
ધનુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠો લોકે ઽતિરથસંમતઃ

અભિયાતા પ્રહર્તા ચ સેનાનયવિશારદઃ
અપ્રધૃષ્યશ્ ચ સંગ્રામે ક્રુદ્ધૈર્ અપિ સુરાસુરૈઃ

અનસૂયો જિતક્રોધો ન દૃપ્તો ન ચ મત્સરી
ન ચાવમન્તા ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ

એવં શ્રેષ્ઠૈર્ ગુણૈર્ યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ
સંમતસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્ તુલ્યો વીર્યેણાપિ શચીપતેઃ

તથા સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ
ગુણૈર્ વિરુરુચે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ

તમ્ એવંવૃત્તસંપન્નમ્ અપ્રધૃષ્ય પરાક્રમમ્
લોકપાલોપમં નાથમ્ અકામયત મેદિની

એતૈસ્ તુ બહુભિર્ યુક્તં ગુણૈર્ અનુપમૈઃ સુતમ્
દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિન્તાં પરંતપઃ

એષા હ્ય્ અસ્ય પરા પ્રીતિર્ હૃદિ સંપરિવર્તતે
કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્ય્ અભિષિક્તમ્ અહં પ્રિયમ્

વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકમ્પનઃ
મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્

યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ
મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ ચ ગુણવત્તરઃ

મહીમ્ અહમ્ ઇમાં કૃત્સ્નામ્ અધિતિષ્ઠન્તમ્ આત્મજમ્
અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથા સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુયામ્

તં સમીક્ષ્ય મહારાજો યુક્તં સમુદિતૈર્ ગુણૈઃ
નિશ્ચિત્ય સચિવૈઃ સાર્ધં યુવરાજમ્ અમન્યત

નાનાનગરવાસ્તવ્યાન્ પૃથગ્જાનપદાન્ અપિ
સમાનિનાય મેદિન્યાઃ પ્રધાનાન્ પૃથિવીપતિઃ

અથ રાજવિતીર્ણેષુ વિવિધેષ્વ્ આસનેષુ ચ
રાજાનમ્ એવાભિમુખા નિષેદુર્ નિયતા નૃપાઃ

સ લબ્ધમાનૈર્ વિનયાન્વિતૈર્ નૃપૈઃ પુરાલયૈર્ જાનપદૈશ્ ચ માનવૈઃ
ઉપોપવિષ્ટૈર્ નૃપતિર્ વૃતો બભૌ સહસ્રચક્ષુર્ ભગવાન્ ઇવામરૈઃ