पतंजलि योगसूत्र · अध्याय 4

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्

निमित्तम् अप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस् तु ततः क्षेत्रिकवत्

निर्माणचित्तान्य् अस्मितामात्रात्

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तम् एकम् अनेकेषाम्

तत्र ध्यानजम् अनाशयम्

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस् त्रिविधम् इतरेषाम्

ततस् तद्विपाकानुगुणानाम् एवाभिव्यक्तिर् वासनानाम्

जातिदेशकालव्यवहितानाम् अप्य् आनन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोर् एकरूपत्वात्

तासाम् अनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात्

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वाद् एषाम् अभावे तदभावः

अतीतानागतं स्वरूपतो ऽस्त्य् अध्वभेदाद् धर्माणाम्

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः

परिणामैकत्वाद् वस्तुतत्त्वम्

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् तयोर् विभक्तः पन्थाः

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात्

तदुपरागापेक्षित्वाच् चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम्

सदा ज्ञाताश् चित्तवृत्तयस् तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात्

न तत् स्वाभासं दृश्यत्वात्

एकसमये चोभयानवधारणम्

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेर् अतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश् च

चितेर् अप्रतिसंक्रमायास् तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम्

तद् असंख्येयवासनाभिश् चित्रम् अपि परार्थं संहत्यकारित्वात्

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः

हानम् एषां क्लेशवद् उक्तम्

प्रसंख्याने ऽप्य् अकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर् धर्ममेघः समाधिः

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज् ज्ञेयम् अल्पम्

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर् गुणानाम्

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिर् इति