पद्म पुराण · अध्याय 2.28

अष्टाविंशतितमोऽध्यायः
ऋषय ऊचुः-
विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः ।
पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः

राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना ।
पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः ।
शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः ।
पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः

तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् ।
क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते

वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः ।
ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्

क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः ।
विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी

श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते ।
सूत उवाच-
वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः ।
प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः

शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः ।
अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च ।
श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः

अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि ।
भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् ।
संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् ।
रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः

यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति ।
ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्

वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् ।
धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः ।
स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः

य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः ।
धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः ।
तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् ।
मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् ।
कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः ।
अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः

वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः ।
निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ

प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ।
इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च ।
न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः

आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः

मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि ।
इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः ।
अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः ।
ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्

ऋषय ऊचुः-
राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा ।
धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् ।
अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर ।
प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः

तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा ।
वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम्

वेन उवाच-
स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया ।
श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः ।
संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा ।
द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा

यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव ।
अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा ।
वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः

कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् ।
दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम्

लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् ।
ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः ।
पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा ।
भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः

पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे ।
अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः

गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् ।
ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः

मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि ।
पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च

सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः ।
तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः

दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः ।
मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते

महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि ।
खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः ।
तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः

दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा ।
तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति ।
दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् ।
शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि ।
संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च ।
तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च ।
स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम्

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम ।
पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः ।
राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः ।
तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै

अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत ।
प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम

आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः ।
दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः

ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते ।
अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् ।
कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे

सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे ।
न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः ।
तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे ।
सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि

तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः ।
पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः ।
शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते ।
दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा ।
याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल

ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह ।
एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः

बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः ।
ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ ।
तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः

कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः ।
तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः ।
न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः ।
जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः ।
कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः ।
सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः

सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी ।
धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः

प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी ।
गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः ।
प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः

धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे ।
राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः

आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः ।
एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ ।
गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः

तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते ।
पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः

ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः ।
आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम्

सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् ।
चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम्

पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च ।
रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः

ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा ।
सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम्

तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः ।
ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः

देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः ।
प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति

इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल ।
जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत्

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः ।
विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा

ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला ।
भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः

महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः ।
अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः

कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी ।
वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा

न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः ।
आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता

ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः ।
ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् ।
हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः

सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः ।
सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम्

आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा ।
माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्

अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः ।
सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः ।
रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति

अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत ।
तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला

बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् ।
त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा ।
निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्

कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा ।
उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः ।
गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः ।
अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः

स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् ।
मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः

ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते ।
कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् ।
मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः

न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि ।
प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम

उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः ।
समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति

मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा ।
पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप

धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः ।
अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्

अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि ।
अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि

विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि ।
एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि ।
प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः ।
तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे पृथूपाख्यानेऽष्टाविंशोऽध्यायः