नारद पुराण · अध्याय 1.39

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः
सनक उवाच
भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्टिनः ।
सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

अहो हरिकथा लोके पापघ्नी पुण्यदायिनी ।
शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः

हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः ।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्संगान्मुक्ति भाग्नरः

हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः ।
दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमोनमः

संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मु निपुङ्गव ।
स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः

दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितो ऽपि वा ।
समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भव सागरात्

स्वपन्भुञ्जन् व्रजंस्तिष्टन्नतिष्टश्च वदंस्तथा ।
चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः

अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णु भक्तिरतात्मनाम् ।
येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वदतां शृण्वतां चैव सर्वपाप प्रणाशनम्

आसीत्पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः ।
जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः

विष्णोर्देवालये नित्यं संमार् जनपरायणः ।
दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः

स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे ।
विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम्

स तत्र नृपशार्दूलः सदा संमार्जने रतः ।
दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः

हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः ।
परिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः

वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः ।
जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः

कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम् ।
अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः

वीतिहोत्र उवाच
राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण ।
विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठो ऽसि भरतर्षभ

संमार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा ।
तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम्

संपादनेन वर्त्तीनां तैलसंपलादनेन च ।
संयुक्तो ऽसि सदा भद्रयद्विष्णोर्गृहमार्जने

कर्माण्यन्यानि संत्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च ।
तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः

सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदित च यत् ।
तद् ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत्

पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः ।
विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेजं कृताञ्जलिः

जयध्वज उवाच
शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा ।
जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम्

आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेंऽतरे ।
रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः

अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयोजकः ।
पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी

निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः ।
दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितो ऽभवत्

स कदाचिद्धर्थं तु पृथिव्यां पर्यटन् द्विजः ।
ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः

तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने ।
कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः

तस्यां जातो ऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः ।
महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः

परदारपरद्रव्यलोलुपो जन्तुहिंसकः ।
गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः

मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च ।
मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत्

पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः ।
कदाचित्कामसंतप्तो गन्तु कामो रतिं स्त्रियः

शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह ।
निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना

ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः ।
यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र संमार्जिता द्विज

तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम् ।
प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम

तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम् ।
एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः

जारो ऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै ।
आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुरक्षकाः

यदा तदैव संप्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः ।
किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः

तैस्तु संप्रेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः ।
दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम्

दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ ।
तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम

दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ ।
ततश्च भूमिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात्

तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः ।
तेनैव मे ऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम्

ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान् ।
भक्त्या कुर्वन्ति ये संतस्तेषां पुण्यं न वेद्यहम्

तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम ।
यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः

यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम्

अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः ।
भक्तिभद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात्

इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः ।
अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरो ऽभवत्

तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणो ऽव्ययः ।
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः

अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः ।
नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः

अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः ।
कायः संनिहितापायो धानादीनां किमुच्यते

जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् ।
तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने

सुलभं जाह्नवी स्नानं तथेवातिथिपूजनम् ।
सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा

दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः संगमः सताम् ।
सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्य चित्

सत्संगस्तुलसीसेबा हरिभक्तिश्च दुर्लभा

दुर्लभं प्राप्यं मानुष्यं न तथा गमयेद् बुधः ।
अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद्द्विजोत्तम

तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम् ।
हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम्

भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलंबं कुरु प्रिय ।
आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते

नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् ।
समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि भुक्तिमभीप्ससि

सर्वाधार सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम् ।
ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः

ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः ।
येर्ऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम्

ये विष्णुभक्ता निष्कामा यञ्जति परमेश्वरम् ।
त्रिःसप्तकुलसंयुक्ता स्ते यान्ति हरिमन्दिरम्

विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने ।
पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः

विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये ।
ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम्

ये यञ्जति स्पृहाशून्या हरिभक्तान् हरिं तथा ।
त एव भुवनं सर्वं पुंनति स्वाङ्घ्रिपांशुना

देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा ।
तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्टन्ति श्रीहरिस्तथा

पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्टति वेश्मनि ।
तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धत्यहरहर्द्विज

शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्टति केशवः ।
न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेताल कादयः

शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ।
यतः संनिहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः

यद्गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम् ।
श्मशानसदृशं विद्यात्तद गृहं शुभवार्जितम्
पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि च द्विज

सांगा वेदास्तथा सर्वे विष्णोरूपं प्रकीर्तितम्

भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम् ।
ते ऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम्