नारद पुराण · अध्याय 1.34

इति श्रीबृन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे योगनिरुपणं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः
नारद उवाच
समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने ।
इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम्

योगोभक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् ।
यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम्

यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः ।
तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे

सनक उवाच
नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् ।
भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि

रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्चतम् ।
राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम्

भक्तर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने ।
श्रेयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तो ऽधिकास्ततः

पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ ।
तौ करौ लफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ

ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये दनार्दनम् ।
सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुत्यते ।
तत्त्वं गुरुसमं नारित नत देवः केशवात्परः

सत्यं वच्मिहितं वाच्मि सारं वच्मि पुनः पुनः ।
असारे ऽस्मिंस्त संसारे सत्यं हरिसमर्चनम्

संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् ।
हरिभक्तिकुटारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव

तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा ।
ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते

आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि ।
आकाशमध्यगं देवं भज नारद संततम्

स्थानं न शक्यते यस्य स्वरुपं वा कदाचन ।
निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्रष्टुं वाप्यकृतात्मभिः

समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ते ऽसौ यदा तदा ।
जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः

यदान्तः करणैर्ंयुक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ ।
स्वपन्निच्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः

न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा ।
अस्वरुपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः ।
परब्रह्ममयो देवः सुषुत्प इति गीयते

भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भघज तस्माज्जनार्दनम्

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।
वर्तते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः

सर्वभघूतदयायुक्तो विप्रपूजापरायणः ।
तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्द्दनः

सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः ।
सत्सङ्गो निरहं कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः

नामसंकीर्त्तनं विष्णो क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु ।
करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः

यातु नारीपतिप्राणा पतिपूजापरायणा ।
तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने

असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः ।
देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः

तस्माच्छृणुष्व देवर्शे भजस्वं सततं हरिम् ।
मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा

शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवितं चाति चञ्चलम् ।
राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः

किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्रया ।
हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम्

कियदायुर्बालभावात्कियद्वृथा ।
कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति

बालभावे च वार्द्धक्येन घटेताच्युतार्चनम् ।
वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः

मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे ।
वरुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम्

शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् ।
किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा

आसारभूते संसारे नानादुः खसमन्विते ।
विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसंकुले

तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद्व्रवीम्यहम् ।
देहयोगनिवृत्त्यर्थं सद्य एव जनार्दनम्

मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः ।
भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम्

कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम ।
संभ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते

तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम ।
भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम्

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् ।
मूर्खः को ऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् ।
तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति

आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् ।
कस्तं न पूजयेद्विप्रसंसाराप्रिप्रदीपितः

चण्डालो ऽपि मुनिश्रेष्ट विष्णुभक्तो द्विजाधिकः ।
विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजो ऽपि श्वपचाधमः

तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् ।
यस्मिंस्तुष्टे ऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः

यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते ।
तथःआ चराचरं विश्वं विष्णाविव प्रलीयते

आकाशेन यथा व्यात्पं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तथैव हरिणा व्यात्पं विश्वमेतच्चराचरम्

जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् ।
उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया

ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः ।
संसारपाशविच्छेदीकस्तं न प्रतिपूजयेत्

यन्नामोच्चांरणादेव महापातकनाशनम् ।
यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज ।
हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते

भूयोभूयो ऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन ।
नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते ।
तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति

मातुर्गर्भाद्विनिः
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि ।
मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्

अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः ।
विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम्

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ।
दम्भाचारं परित्यज्यं वासुदेवं समर्चयेत्

भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद ।
विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम्

क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् ।
धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् ।
यशः क्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् ।
नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि संत्यजेत्

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत्

अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् ।
विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः

अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् ।
संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि

अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् ।
नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्द्दन ।
इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः

अद्यापि च मुनिश्रेष्ट ब्रह्माद्या अपि देवताः ।
यत्प्राभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने

अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् ।
हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद

शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयोभूयो वदाम्यहम् ।
हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः

बन्धुमत्त्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम ।
विष्णुभघक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि

पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा ।
एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्द्दनः

पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः ।
हरिपूजारतानां तु भवत्येन न संशयः

इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् ।
इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत्

धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्द्दने ।
सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः

न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने ।
पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम

सत्पात्रदानरहितं यद्द्रव्यं येन रक्षितम् ।
चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम्

तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणंभयुरशालिनः ।
नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम्

सृष्टिस्तु द्विविधा प्रोक्ता दैवासुरविभेदतः ।
हरि भक्ति युता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा

तस्माच्छृणष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः ।
श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा

असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः ।
कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः

संमार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः ।
सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम्