नारद पुराण · अध्याय 1.20

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने ध्वजारोपणन्नामैकोनविंशो ऽध्यायः
नारद उवाच
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग ।
सर्वकर्मवरिष्टं च त्वयोक्तं ध्वजधारणम्

यस्तु वै सुमतिर्नाम ध्वजारोपपरो मुने ।
त्वयोक्तस्तस्य चरितं विस्तरेण ममादिश

सनक उवाच
शृणुष्वैकमनाः पुण्यमितिहासं पुरातनमम् ।
ब्रह्मणा कथितं मह्यं सर्वपापप्रणाशनम्

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमतिर्नाम भूपतिः ।
सोमवंशोद्भवः श्रीमान्सत्पद्वीपैकनायकः

धर्मात्मा सत्यसंपन्नः शुचिवंश्यो ऽतिथिप्रियः ।
सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वसंपद्विभूषितः

सदा हरिकथासेवी हरिपूजापरायणः ।
हरिभक्तिपराणां च शुश्रूषुर्निरहॄङ्कृतिः

पूज्यपूजारतो नित्यं समदर्शी गुणान्वितः ।
सर्वभूतहितः शान्तः कृतज्ञः कीर्तिमांस्तथा

तस्य भार्या महाभागा सर्वलक्षणसंयुता ।
पतिव्रता पतिप्राणा नाम्रा सत्यमतिर्मुने

तादुभौ दम्पतू नित्यं हरिपूजापरायणौ ।
जातिस्मरौ महाभागौ सत्यज्ञौ सत्परायणौ

अन्नदानरतौ नित्यं जलदानपरायणौ ।
तडागारामवप्रादौ नसंख्यातान्वितेनतुः

सा तु सत्यमतिर्नित्यं शुचिर्विष्णुगृहे सती ।
नृत्यत्यत्यन्तसन्तुष्टा मनोज्ञा सञ्जुवादिनी

सो ऽपि राजा महाभागो द्वादशीद्धादशीदिने ।
ध्वजमारोपयत्येव मनोज्ञं बहुविस्तरम्

एवं हरिपरं नित्यं राजानं धर्मकोविदम् ।
प्रिमां मत्यमतिं चाम्य देवा अपि सदास्तुवन्

त्रिलोके विश्रुतौ ज्ञात्वा दम्पती धर्मको विदौ ।
आययौ बहुभिः शिप्यैर्द्रष्टुकामो विभाण्डकः

तमायान्तं मुनिं श्रुत्वा स तु राजा विभाण्डकम् ।
प्रत्युद्ययौ सपत्नीकः प्रजा भिर्बहुविस्तरम्

कृतातिथ्यक्रियं शान्तं कृतासनपरिग्रहम् ।
नीचासनस्थितो भूयः प्राञ्जलिर्मुनिमब्रवीत्

राजोवाच
भगवन्कृतकृत्यो ऽस्मिं त्वदभ्यागमनेन वें ।
सतामायमनं सन्तं प्रशंसन्ति सुरवावहम्

यत्र स्यान्महतां प्रेम तत्र स्युः सर्वसम्पदः ।
तेजः कीर्तिर्धनं पुत्रा इति प्रहुर्विपश्चितः

तत्र वृद्धिमुपायान्ति थेयांस्यनुदिनं मुने ।
यत्र सन्तः प्रकुर्वन्ति महतीं करुणां प्रभो

यो मृर्ध्नि धाग्येदूह्यन्महत्पादजलं रजः ।
स स्नातः सर्वतीर्थेषु पुण्यात्मा नात्र संशयः

मम पुत्राश्च दाराश्च संपत्त्वयि समर्पिताः ।
मामाज्ञापय विप्रेन्द्र किं प्रियं करवाणि ते

विनञ्चवनतं भूपं स निरीक्ष्य मुनीशअवरः ।
स्पृशषन्करेण तं प्रीत्युवाचातिहर्षितः

ऋषिरुवाच
गजन्यदुक्तं भवता तत्सर्वं त्वत्कुलोचितम् ।
विनयावनतः सर्वो बहुश्रेयो लभेदिह

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम ।
विनयाल्लभते मर्त्यो दुर्लभं किं महात्मनाम्

प्रीतो ऽस्मि तव भापाल सन्मार्गपरिवर्त्तिनः ।
स्वस्ति ते सततं भूयाद्यत्पृच्छामि तदुच्यताम्

पूजा बहुविधाः सन्ति हस्तुष्टिविधायिकाः ।
तासु नित्यं ध्वजारोपे वर्त्त्से त्वं सदोद्यतः

भार्यापि तव साध्वीयं नित्यं नृत्यपरायणा ।
किमर्थमेतद्वृत्तान्तं यथावद्वक्तुमर्हसि

राजोवाच
शृणुष्व भगवन्सर्वं यत्पृच्छसि वदामि तत् ।
आश्चर्यभूतं लोकानामावयोश्चरितं त्विह

अहमासं पुरा शूद्रो मालिनिर्नाम सत्तम ।
कुमार्गगनिरतो नित्यं सर्वलोकाहिके रतः

पिशुनो धर्मविद्वेषी देवद्रव्यापहारकः ।
गोध्नश्च ब्रह्महा चौरः सर्वप्राणिवधे रतः

नित्यं निष्ठुरवक्ता च पापी वेश्यापरायणः ।
एवं स्थितः कियत्कालमनाहत्यं महदृचः

सर्वबन्धुपरित्यक्तो दुःखी वनमुपागतः ।
मृगमांसाशनो नित्यं तथा पान्थाविल्लम्पकः

एकाकी दुःखबहुलो न्यवसन्निर्जने वने ।
एकदा क्षुत्परिश्रान्तो निदाघार्त्तः पिपासितः

जीर्णं देवालयं विष्णोरपश्यं विजने वने ।
हंसकारण्डवाकीर्णं तत्समीपे महत्सरः

पर्यन्तवनपुष्पौघच्छादितं तन्मुनीश्वर ।
अपिबं तत्र पानीयं तत्तीरे विगतश्रमः

फलानि जग्ध्वा शीर्णानि स्वयं क्षुच्च निवारिता ।
तस्मिञ्जीर्णीलये विष्णोनर्निवासं कृतकवानहम्

जीर्णस्फुटितसंधानं तस्य नित्यमकारिषम् ।
पर्णैस्तृणैश्च काष्ठैघैर् गृहं सम्यक् प्रकल्पितम्

स्वसुराराथं तु तद्भमिर्मया लित्पा मुनीश्वर ।
तत्राहं व्याधवृत्तिस्थो हत्वा बहुविधान्मृगान्

आजीवं वर्तय न्नित्यं वर्षाणां विंशतिः स्थितः ।
अथेयमागता साध्वी विन्ध्यदेशसमुद्भवा

निषादकुलजा विप्रा नान्मा ख्याता।ञवकोकिला ।
बन्धुवर्गपरित्यक्ता दुःखिता जीर्णविग्रहा

क्षुत्तृड्घर्मपरिश्रान्ता शोचन्ती स्वकृतं ह्यघम् ।
दैवयोगाकत्समायाताभ्रमन्ती विजने वने

ग्रीष्मतापार्द्दिता बाह्ये स्वान्ते चाधिनिपूडिता ।
इमां दुःखार्दितां दृष्ट्वा जाता मे विपुला दया

दत्तं मया जलं चास्यै मांसं वन्यफलानि च ।
गतश्रमात्वियं ब्रह्मन्मया पृष्टा यथा तयम्

अवेदयत्स्ववृत्तान्तं तच्छृणुष्व महामुने ।
नान्मावकोकिला चाहं निषादकुलसभ्भवा

दारुकस्य सुता चाहं विन्ध्यपर्वतवासिनी ।
परस्वहारिणी नित्यं सदा पैशुन्यवादिनी

पुंश्चलूत्येवमुक्त्वा तु बन्धुवर्गैः समुज्झिता ।
कियत्कालं ततः पत्या भृताहं लोकनिन्दिता

दैवात्सो ऽपि गतो लोकं यमस्यात्र विहाय माम् ।
कान्तारे विजने चैका भ्रमन्ती दुःखपीडिता

दैवात्त्वत्सविधं प्रात्पा जीविताहं त्वयाधुना ।
इत्येवं स्वकृतं कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत्

ततो देवालये तस्मिन्दमपतीभावमाश्रितौ ।
स्थितौ वर्षाणि दश च आवां मांसफलाशिनौ

एकदा मद्यपानेन प्रमत्तौ निर्भरैमुने ।
तत्र देवालये राघत्रौ मुदितौ मांसभोजनात्

तनुवस्त्रापरिज्ञानौ नृत्यं चकृव मोहितौ ।
प्रारब्धकर्म भोगान्तमावां युगपदागतौ

यमदूतास्तदायाताः पाशहस्ता भयङ्कराः ।
नेतुमावां नृत्यरतौ सुधोरां यमयातनाम्

ततः प्रसन्नो भगवान्कर्मणा मम मानद ।
देवावसथसंस्कारसंज्ञितेन कृतेन नः

स्वदूतान्प्रेपयामास स्वभक्तावनतत्परः ।
ते दूता देवदेवस्य शङ्खचक्र गदाधराः

सहस्रसूर्यासंकाशाः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।
किरीटकुण्डलधरा हारिणो वनमालिनः

दिशो वितिमिरा विप्र कुर्वन्तः स्वेन तेजसा ।
भयङ्करान्याशहस्तान्दंष्ट्रिणो यमकिङ्करान्

आवयोग्राहणे यत्तानृचुः कृष्णपरायणाः

विष्णुदूता ऊचुः
भो भो क्रूरा दूराचारा विवेकपरिवर्जिताः ।
मुञ्चध्वमेतौ निष्पापौ दम्पती हरिवल्लभौ

विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदामादिकारणम् ।
अपापे पापधीर्यस्तु तं विद्यात्पुरुषाधमम्

पापे त्वपापधीर्यस्तु तं विद्यादधमाधमम्

यमदूता ऊचुः
युष्माभिः सत्यमेवोक्तं किं त्वेतौ पापिसत्तमौ ।
यमेन पापिनो दण्ड्यास्तन्नेष्यामो वयं त्विमौ

श्रुतिप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।
धर्माधर्मविवेको ऽयं तन्नेष्यामो यमान्तिकम्

एतच्त्छुवातिकुपिता विष्णुदूता महौजसः ।
प्रत्यूचूस्तान्यमभटानधर्मे धर्ममानिनः

विष्णदूता ऊचुः
अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् ।
सम्यग्विवेकशून्यानां निदानं ह्यापदां महत्

तर्काणाद्यविशेषेण नरकाध्यक्षतां गताः ।
यूयं किमर्थमद्यापि कर्त्तुं पापानि सोद्यमाः

स्वकर्मक्षयपर्यन्तं महापातकिनो ऽपि च ।
तिष्टन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रार्कतारकम्

पूर्वसंचितपापानामदृष्ट्वा निष्कृतिं वृथा ।
किमर्थं पापकर्माणि करिष्ये ऽथ पुनः पुनः

श्रुतिप्रणिहितो धर्मः सत्यं सत्यं न संशयः ।
किन्त्वाभ्यां चरितान्धर्मान्प्रवक्ष्यामो यथातथम्

एतौ पापविनिर्मुक्तौ हरिशुश्रूषणे रतौ ।
हरिणा त्रायमाणौ च मुञ्चध्वमविलम्बितम्

एषा च नर्तनं चक्रे तथैव ध्वजरोषणम् ।
अन्तकाले विष्णुगृहे तेन निष्पापतां गतौ

अन्तकाले तु यन्नाम श्रुत्वोक्त्वापि च वै सकृत् ।
लभते परमं स्थानं किमु शूश्रूषणे रताः

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः ।.।
कृष्णसेवी नरो ऽन्ते ऽपि लभते परमां गतिम्

यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्या परायणाः ।
ते दूताः सहसा यान्ति पापिनो ऽपि परां गतिम्

मुहुर्तं वा मुहुर्तार्द्धं यस्तिष्टोद्धरिमन्दिरे ।
सो ऽपि याति परं स्थानं किमुद्वात्रघिंशवत्सरान्

उपलेपनकर्त्तारौ संमार्जनपरायणौ ।
एतौ हरिगृहे नित्यं जीर्णशीर्णाधिरोपकौ

जलसेचनकर्त्तारौ दीपदौ हरिमन्दिरे ।
कथमेतौ महाभागौ यातनाभोगमर्हथ

इत्युक्ता विष्णुदूतास्ते च्छित्वा पाशांस्तदैव हि ।
आरोप्यावां विमानाग्रयं ययुर्विष्णोः परं पदम्

तत्र सामीप्यमापन्नौ देवदेवस्य चक्रिणः ।
दिव्यान्भोगान्भुक्तवन्तौ तावत्कालं मुनीश्वर

दिव्यान्भोगांस्तु तत्रापि भुक्त्वा यातौ महीमिमाम् ।
अत्रापि संपदतुला हरिसेवाप्रसादतः

अनिच्छया कृतेनापि सेवनेन हरेर्मुने ।
प्रात्पमीदृक् फलं विप्र देवानामपि दुर्लभम्

इच्छयाराध्य विश्वेशं भक्तिभावेन माधवम् ।
प्राप्स्यावः परमं श्रेय इति हेतुर्निरुपितः

अवशेनापि यत्कर्म कृतं स्यात्सुमहत्फलम् ।
जायते भूमिदेवेन्द्र किं पुनः श्रद्धया कृतम्

एतदुक्तं निशम्यासौ स मुनीन्द्रो विभण्डकः ।
प्रशस्य दम्पती तौ तु प्रययौ स्वतपेवनम्

तस्माज्जानीहि देवर्षे देवदेवस्य चक्रिणः ।
परिचर्या तु सर्वेषां कामधेनूपमा स्मृता

हरिपूजापराणां तु हरिरेव सनातनः ।
ददाति परमं श्रेयः सर्वकामफलमप्रदः

य इदं पुण्यमाख्यानं सर्वपापप्रणाशनम् ।
पठेच्च शृणुयाद्वापि सो ऽपि याति परां रातिम्