નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.20

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે વ્રતાખ્યાને ધ્વજારોપણન્નામૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગ ।
સર્વકર્મવરિષ્ટં ચ ત્વયોક્તં ધ્વજધારણમ્

યસ્તુ વૈ સુમતિર્નામ ધ્વજારોપપરો મુને ।
ત્વયોક્તસ્તસ્ય ચરિતં વિસ્તરેણ મમાદિશ

સનક ઉવાચ
શૃણુષ્વૈકમનાઃ પુણ્યમિતિહાસં પુરાતનમમ્ ।
બ્રહ્મણા કથિતં મહ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

આસીત્પુરા કૃતયુગે સુમતિર્નામ ભૂપતિઃ ।
સોમવંશોદ્ભવઃ શ્રીમાન્સત્પદ્વીપૈકનાયકઃ

ધર્માત્મા સત્યસંપન્નઃ શુચિવંશ્યો ઽતિથિપ્રિયઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વસંપદ્વિભૂષિતઃ

સદા હરિકથાસેવી હરિપૂજાપરાયણઃ ।
હરિભક્તિપરાણાં ચ શુશ્રૂષુર્નિરહૄઙ્કૃતિઃ

પૂજ્યપૂજારતો નિત્યં સમદર્શી ગુણાન્વિતઃ ।
સર્વભૂતહિતઃ શાન્તઃ કૃતજ્ઞઃ કીર્તિમાંસ્તથા

તસ્ય ભાર્યા મહાભાગા સર્વલક્ષણસંયુતા ।
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા નામ્રા સત્યમતિર્મુને

તાદુભૌ દમ્પતૂ નિત્યં હરિપૂજાપરાયણૌ ।
જાતિસ્મરૌ મહાભાગૌ સત્યજ્ઞૌ સત્પરાયણૌ

અન્નદાનરતૌ નિત્યં જલદાનપરાયણૌ ।
તડાગારામવપ્રાદૌ નસંખ્યાતાન્વિતેનતુઃ

સા તુ સત્યમતિર્નિત્યં શુચિર્વિષ્ણુગૃહે સતી ।
નૃત્યત્યત્યન્તસન્તુષ્ટા મનોજ્ઞા સઞ્જુવાદિની

સો ઽપિ રાજા મહાભાગો દ્વાદશીદ્ધાદશીદિને ।
ધ્વજમારોપયત્યેવ મનોજ્ઞં બહુવિસ્તરમ્

એવં હરિપરં નિત્યં રાજાનં ધર્મકોવિદમ્ ।
પ્રિમાં મત્યમતિં ચામ્ય દેવા અપિ સદાસ્તુવન્

ત્રિલોકે વિશ્રુતૌ જ્ઞાત્વા દમ્પતી ધર્મકો વિદૌ ।
આયયૌ બહુભિઃ શિપ્યૈર્દ્રષ્ટુકામો વિભાણ્ડકઃ

તમાયાન્તં મુનિં શ્રુત્વા સ તુ રાજા વિભાણ્ડકમ્ ।
પ્રત્યુદ્યયૌ સપત્નીકઃ પ્રજા ભિર્બહુવિસ્તરમ્

કૃતાતિથ્યક્રિયં શાન્તં કૃતાસનપરિગ્રહમ્ ।
નીચાસનસ્થિતો ભૂયઃ પ્રાઞ્જલિર્મુનિમબ્રવીત્

રાજોવાચ
ભગવન્કૃતકૃત્યો ઽસ્મિં ત્વદભ્યાગમનેન વેં ।
સતામાયમનં સન્તં પ્રશંસન્તિ સુરવાવહમ્

યત્ર સ્યાન્મહતાં પ્રેમ તત્ર સ્યુઃ સર્વસમ્પદઃ ।
તેજઃ કીર્તિર્ધનં પુત્રા ઇતિ પ્રહુર્વિપશ્ચિતઃ

તત્ર વૃદ્ધિમુપાયાન્તિ થેયાંસ્યનુદિનં મુને ।
યત્ર સન્તઃ પ્રકુર્વન્તિ મહતીં કરુણાં પ્રભો

યો મૃર્ધ્નિ ધાગ્યેદૂહ્યન્મહત્પાદજલં રજઃ ।
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ પુણ્યાત્મા નાત્ર સંશયઃ

મમ પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સંપત્ત્વયિ સમર્પિતાઃ ।
મામાજ્ઞાપય વિપ્રેન્દ્ર કિં પ્રિયં કરવાણિ તે

વિનઞ્ચવનતં ભૂપં સ નિરીક્ષ્ય મુનીશઅવરઃ ।
સ્પૃશષન્કરેણ તં પ્રીત્યુવાચાતિહર્ષિતઃ

ઋષિરુવાચ
ગજન્યદુક્તં ભવતા તત્સર્વં ત્વત્કુલોચિતમ્ ।
વિનયાવનતઃ સર્વો બહુશ્રેયો લભેદિહ

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચ નૃપસત્તમ ।
વિનયાલ્લભતે મર્ત્યો દુર્લભં કિં મહાત્મનામ્

પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ભાપાલ સન્માર્ગપરિવર્ત્તિનઃ ।
સ્વસ્તિ તે સતતં ભૂયાદ્યત્પૃચ્છામિ તદુચ્યતામ્

પૂજા બહુવિધાઃ સન્તિ હસ્તુષ્ટિવિધાયિકાઃ ।
તાસુ નિત્યં ધ્વજારોપે વર્ત્ત્સે ત્વં સદોદ્યતઃ

ભાર્યાપિ તવ સાધ્વીયં નિત્યં નૃત્યપરાયણા ।
કિમર્થમેતદ્વૃત્તાન્તં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

રાજોવાચ
શૃણુષ્વ ભગવન્સર્વં યત્પૃચ્છસિ વદામિ તત્ ।
આશ્ચર્યભૂતં લોકાનામાવયોશ્ચરિતં ત્વિહ

અહમાસં પુરા શૂદ્રો માલિનિર્નામ સત્તમ ।
કુમાર્ગગનિરતો નિત્યં સર્વલોકાહિકે રતઃ

પિશુનો ધર્મવિદ્વેષી દેવદ્રવ્યાપહારકઃ ।
ગોધ્નશ્ચ બ્રહ્મહા ચૌરઃ સર્વપ્રાણિવધે રતઃ

નિત્યં નિષ્ઠુરવક્તા ચ પાપી વેશ્યાપરાયણઃ ।
એવં સ્થિતઃ કિયત્કાલમનાહત્યં મહદૃચઃ

સર્વબન્ધુપરિત્યક્તો દુઃખી વનમુપાગતઃ ।
મૃગમાંસાશનો નિત્યં તથા પાન્થાવિલ્લમ્પકઃ

એકાકી દુઃખબહુલો ન્યવસન્નિર્જને વને ।
એકદા ક્ષુત્પરિશ્રાન્તો નિદાઘાર્ત્તઃ પિપાસિતઃ

જીર્ણં દેવાલયં વિષ્ણોરપશ્યં વિજને વને ।
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં તત્સમીપે મહત્સરઃ

પર્યન્તવનપુષ્પૌઘચ્છાદિતં તન્મુનીશ્વર ।
અપિબં તત્ર પાનીયં તત્તીરે વિગતશ્રમઃ

ફલાનિ જગ્ધ્વા શીર્ણાનિ સ્વયં ક્ષુચ્ચ નિવારિતા ।
તસ્મિઞ્જીર્ણીલયે વિષ્ણોનર્નિવાસં કૃતકવાનહમ્

જીર્ણસ્ફુટિતસંધાનં તસ્ય નિત્યમકારિષમ્ ।
પર્ણૈસ્તૃણૈશ્ચ કાષ્ઠૈઘૈર્ ગૃહં સમ્યક્ પ્રકલ્પિતમ્

સ્વસુરારાથં તુ તદ્ભમિર્મયા લિત્પા મુનીશ્વર ।
તત્રાહં વ્યાધવૃત્તિસ્થો હત્વા બહુવિધાન્મૃગાન્

આજીવં વર્તય ન્નિત્યં વર્ષાણાં વિંશતિઃ સ્થિતઃ ।
અથેયમાગતા સાધ્વી વિન્ધ્યદેશસમુદ્ભવા

નિષાદકુલજા વિપ્રા નાન્મા ખ્યાતા।ઞવકોકિલા ।
બન્ધુવર્ગપરિત્યક્તા દુઃખિતા જીર્ણવિગ્રહા

ક્ષુત્તૃડ્ઘર્મપરિશ્રાન્તા શોચન્તી સ્વકૃતં હ્યઘમ્ ।
દૈવયોગાકત્સમાયાતાભ્રમન્તી વિજને વને

ગ્રીષ્મતાપાર્દ્દિતા બાહ્યે સ્વાન્તે ચાધિનિપૂડિતા ।
ઇમાં દુઃખાર્દિતાં દૃષ્ટ્વા જાતા મે વિપુલા દયા

દત્તં મયા જલં ચાસ્યૈ માંસં વન્યફલાનિ ચ ।
ગતશ્રમાત્વિયં બ્રહ્મન્મયા પૃષ્ટા યથા તયમ્

અવેદયત્સ્વવૃત્તાન્તં તચ્છૃણુષ્વ મહામુને ।
નાન્માવકોકિલા ચાહં નિષાદકુલસભ્ભવા

દારુકસ્ય સુતા ચાહં વિન્ધ્યપર્વતવાસિની ।
પરસ્વહારિણી નિત્યં સદા પૈશુન્યવાદિની

પુંશ્ચલૂત્યેવમુક્ત્વા તુ બન્ધુવર્ગૈઃ સમુજ્ઝિતા ।
કિયત્કાલં તતઃ પત્યા ભૃતાહં લોકનિન્દિતા

દૈવાત્સો ઽપિ ગતો લોકં યમસ્યાત્ર વિહાય મામ્ ।
કાન્તારે વિજને ચૈકા ભ્રમન્તી દુઃખપીડિતા

દૈવાત્ત્વત્સવિધં પ્રાત્પા જીવિતાહં ત્વયાધુના ।
ઇત્યેવં સ્વકૃતં કર્મ મહ્યં સર્વં ન્યવેદયત્

તતો દેવાલયે તસ્મિન્દમપતીભાવમાશ્રિતૌ ।
સ્થિતૌ વર્ષાણિ દશ ચ આવાં માંસફલાશિનૌ

એકદા મદ્યપાનેન પ્રમત્તૌ નિર્ભરૈમુને ।
તત્ર દેવાલયે રાઘત્રૌ મુદિતૌ માંસભોજનાત્

તનુવસ્ત્રાપરિજ્ઞાનૌ નૃત્યં ચકૃવ મોહિતૌ ।
પ્રારબ્ધકર્મ ભોગાન્તમાવાં યુગપદાગતૌ

યમદૂતાસ્તદાયાતાઃ પાશહસ્તા ભયઙ્કરાઃ ।
નેતુમાવાં નૃત્યરતૌ સુધોરાં યમયાતનામ્

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્કર્મણા મમ માનદ ।
દેવાવસથસંસ્કારસંજ્ઞિતેન કૃતેન નઃ

સ્વદૂતાન્પ્રેપયામાસ સ્વભક્તાવનતત્પરઃ ।
તે દૂતા દેવદેવસ્ય શઙ્ખચક્ર ગદાધરાઃ

સહસ્રસૂર્યાસંકાશાઃ સર્વે ચારુચતુર્ભુજાઃ ।
કિરીટકુણ્ડલધરા હારિણો વનમાલિનઃ

દિશો વિતિમિરા વિપ્ર કુર્વન્તઃ સ્વેન તેજસા ।
ભયઙ્કરાન્યાશહસ્તાન્દંષ્ટ્રિણો યમકિઙ્કરાન્

આવયોગ્રાહણે યત્તાનૃચુઃ કૃષ્ણપરાયણાઃ

વિષ્ણુદૂતા ઊચુઃ
ભો ભો ક્રૂરા દૂરાચારા વિવેકપરિવર્જિતાઃ ।
મુઞ્ચધ્વમેતૌ નિષ્પાપૌ દમ્પતી હરિવલ્લભૌ

વિવેકસ્ત્રિષુ લોકેષુ સંપદામાદિકારણમ્ ।
અપાપે પાપધીર્યસ્તુ તં વિદ્યાત્પુરુષાધમમ્

પાપે ત્વપાપધીર્યસ્તુ તં વિદ્યાદધમાધમમ્

યમદૂતા ઊચુઃ
યુષ્માભિઃ સત્યમેવોક્તં કિં ત્વેતૌ પાપિસત્તમૌ ।
યમેન પાપિનો દણ્ડ્યાસ્તન્નેષ્યામો વયં ત્વિમૌ

શ્રુતિપ્રણિહિતો ધર્મો હ્યધર્મસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
ધર્માધર્મવિવેકો ઽયં તન્નેષ્યામો યમાન્તિકમ્

એતચ્ત્છુવાતિકુપિતા વિષ્ણુદૂતા મહૌજસઃ ।
પ્રત્યૂચૂસ્તાન્યમભટાનધર્મે ધર્મમાનિનઃ

વિષ્ણદૂતા ઊચુઃ
અહો કષ્ટં ધર્મદૃશામધર્મઃ સ્પૃશતે સભામ્ ।
સમ્યગ્વિવેકશૂન્યાનાં નિદાનં હ્યાપદાં મહત્

તર્કાણાદ્યવિશેષેણ નરકાધ્યક્ષતાં ગતાઃ ।
યૂયં કિમર્થમદ્યાપિ કર્ત્તું પાપાનિ સોદ્યમાઃ

સ્વકર્મક્ષયપર્યન્તં મહાપાતકિનો ઽપિ ચ ।
તિષ્ટન્તિ નરકે ઘોરે યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્

પૂર્વસંચિતપાપાનામદૃષ્ટ્વા નિષ્કૃતિં વૃથા ।
કિમર્થં પાપકર્માણિ કરિષ્યે ઽથ પુનઃ પુનઃ

શ્રુતિપ્રણિહિતો ધર્મઃ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ ।
કિન્ત્વાભ્યાં ચરિતાન્ધર્માન્પ્રવક્ષ્યામો યથાતથમ્

એતૌ પાપવિનિર્મુક્તૌ હરિશુશ્રૂષણે રતૌ ।
હરિણા ત્રાયમાણૌ ચ મુઞ્ચધ્વમવિલમ્બિતમ્

એષા ચ નર્તનં ચક્રે તથૈવ ધ્વજરોષણમ્ ।
અન્તકાલે વિષ્ણુગૃહે તેન નિષ્પાપતાં ગતૌ

અન્તકાલે તુ યન્નામ શ્રુત્વોક્ત્વાપિ ચ વૈ સકૃત્ ।
લભતે પરમં સ્થાનં કિમુ શૂશ્રૂષણે રતાઃ

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વાપ્યુપપાતકૈઃ ।.।
કૃષ્ણસેવી નરો ઽન્તે ઽપિ લભતે પરમાં ગતિમ્

યતીનાં વિષ્ણુભક્તાનાં પરિચર્યા પરાયણાઃ ।
તે દૂતાઃ સહસા યાન્તિ પાપિનો ઽપિ પરાં ગતિમ્

મુહુર્તં વા મુહુર્તાર્દ્ધં યસ્તિષ્ટોદ્ધરિમન્દિરે ।
સો ઽપિ યાતિ પરં સ્થાનં કિમુદ્વાત્રઘિંશવત્સરાન્

ઉપલેપનકર્ત્તારૌ સંમાર્જનપરાયણૌ ।
એતૌ હરિગૃહે નિત્યં જીર્ણશીર્ણાધિરોપકૌ

જલસેચનકર્ત્તારૌ દીપદૌ હરિમન્દિરે ।
કથમેતૌ મહાભાગૌ યાતનાભોગમર્હથ

ઇત્યુક્તા વિષ્ણુદૂતાસ્તે ચ્છિત્વા પાશાંસ્તદૈવ હિ ।
આરોપ્યાવાં વિમાનાગ્રયં યયુર્વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

તત્ર સામીપ્યમાપન્નૌ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
દિવ્યાન્ભોગાન્ભુક્તવન્તૌ તાવત્કાલં મુનીશ્વર

દિવ્યાન્ભોગાંસ્તુ તત્રાપિ ભુક્ત્વા યાતૌ મહીમિમામ્ ।
અત્રાપિ સંપદતુલા હરિસેવાપ્રસાદતઃ

અનિચ્છયા કૃતેનાપિ સેવનેન હરેર્મુને ।
પ્રાત્પમીદૃક્ ફલં વિપ્ર દેવાનામપિ દુર્લભમ્

ઇચ્છયારાધ્ય વિશ્વેશં ભક્તિભાવેન માધવમ્ ।
પ્રાપ્સ્યાવઃ પરમં શ્રેય ઇતિ હેતુર્નિરુપિતઃ

અવશેનાપિ યત્કર્મ કૃતં સ્યાત્સુમહત્ફલમ્ ।
જાયતે ભૂમિદેવેન્દ્ર કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા કૃતમ્

એતદુક્તં નિશમ્યાસૌ સ મુનીન્દ્રો વિભણ્ડકઃ ।
પ્રશસ્ય દમ્પતી તૌ તુ પ્રયયૌ સ્વતપેવનમ્

તસ્માજ્જાનીહિ દેવર્ષે દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
પરિચર્યા તુ સર્વેષાં કામધેનૂપમા સ્મૃતા

હરિપૂજાપરાણાં તુ હરિરેવ સનાતનઃ ।
દદાતિ પરમં શ્રેયઃ સર્વકામફલમપ્રદઃ

ય ઇદં પુણ્યમાખ્યાનં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
પઠેચ્ચ શૃણુયાદ્વાપિ સો ઽપિ યાતિ પરાં રાતિમ્