मुक्ताचरित · भाग 4153

त्रिजगति सुप्रसिद्ध एव ।
राधा - कृष्णस्य वनम् इति चेत् तर्हि सखीस्थली-बट-श्रेणिर् एव पुरुष-शार्दूलस्य
तव वनम् । यतः षष्ठी-तत्पुरुषोऽपि नित्यं तत्रैव वर्तते ।
अत्र षष्ठी-समासस्य सम्भावनापि न विद्यते इत्य् एवं विहस्य ललितयाप्य् उक्ते
नान्दीमुखी - ललिते! एष ते वाग्-विन्यासो गर्भित-सन्दर्भ इति लक्ष्यते तत्
प्रकाश्य कथ्यताम् ।
ततो ललिता नेत्रान्त-नीलोत्पल-मालया माम् अकुर्वती स्मित-गर्भितम् आह -
नान्दीमुखि! षष्ठी काचिद् एका । तस्याः पुरुषः पतिर् एव जनो वा
षष्ठी-तत्पुरुषः ।
विशाखा स-स्मितं - ललिते! तत्-पुरुषो ज्ञात एव । सा तावत् का ?
ललिता - चन्द्रावली ।
विशाखा - चन्द्रावली कथं षष्ठी ?
ललिता - देवी-गण-मध्ये प्रथमः कंस-गोपो गोवर्धन-मल्लो
महा-भैरवः । द्वितीया तन्-माता भारुण्डा चण्डी, तृतीया चन्द्रावली-माता
मही-कराला चर्चिका । चतुर्थी शैव्या काली । पञ्चमी पद्मा शङ्खिनी प्रसिद्धा ।
षष्ठी सखीस्थली-बट-वासिनी चन्द्रावली षष्ठी । यतो बट-वन-वासित्वात्
तस्याः षष्ठीत्वं युक्तम् एव ।
ततः सर्वेषां हास-कोलाहल-वृत्ते अहं स्वगतं - अहो बुद्धेर् वरिष्ठता
व्रज-बालानां, यद् अहम् अपि वचनाटोप-विलासैर् निर्वचनीकृतोऽस्मि । प्रकाशं
स-निर्वेदम् इवाहं - नान्दीमुखि! अस्मद्-दत्त-भोग-राग-मसृण-वसनादिभिः
संवर्धिताभिर्
अस्मद्-दत्त-मुक्ता-मणि-प्रवाल-कमल-राग-मरकत-वज्रादि-खचित-विविध-
भूषण-भूषिताभिः साम्प्रतम्
अभिनव-यौवन-महाधन-गर्वेणोज्झित-गुरु-लघु-गणनोत्कराभिर्
अस्मत्-कृषक-गुज्जर-गज्जरीभिर् अप्य् एताभिर्
हेलोल्लासित-चञ्चल-नयन-प्रान्त-नर्तन-पूर्वकं
साहङ्कृति-वचनाडम्बर-विन्यास-भरेण समस्त-व्रज-साम्राज्य-सार्वभौमस्य
परमोद्दण्ड-कुमारोऽहम् अपि निरवधि-विडम्ब्यमानोऽपि केवलं
भगवती-चरण-परिजन-मुख्य-नान्दीमुखी-मुखम् आलोक्य
तथैक-ग्राम-वासेनापकीर्ति-भयेन च एतत्-कृतं प्रतीप-व्यवसितम् अपि
एतावन्तं कालं दुःखदत्वेनापि न गणितवान् अस्मि ।
साम्प्रतं मम दोषो न देयः । अधुनैव निज-निज-वक्षसि
मसृण-मेचक-पट-परिवेष्टितम् अतिविचित्रित-कार्तस्वर-सम्पूट-युग-पुटितम्
अरुण-द्वितीया-शशधर-मुद्रा-मुद्रितं स्व-स्व-परिवृढेर् अपि कदाप्य्
अनालोकित-चरं दुर्लभ-नव-तारुण्य-धनं महा-तीव्र-नख-भञैस् तथैव
निरुपम-दशन-च्छद-पद्मराग-महा-रत्नम् अपि दशनोद्धर-सामन्तैर् अपि
लुण्ठयित्वा एता वचन-धन-दरिद्रा विदधानोऽस्मि ।
इति साटोपं सहसोपसृत्य ताः सन्दिधीर्षौ मयि
कुटिल-भ्रू-नर्तन-वलित-स्मित-शवलित-कटाक्षेण मद्-अवलोकन-पूर्वकम् इतस्
ततो मनाग् अपसर्पन्तीषु सर्वासु, स-रोषम् इव ललिता - अये श्यामल

रस-पान-निरत! अपेहि अपेहि । एतां ते मत्त-तार-भटीं व्रजेश्वर्यै वर्णयितुं
वयं चलिताः स्मः ।
सत्यभामा स-चमत्कारं हसन्ती - विनोदिन्! एकं प्रष्टुम् इच्छामि ।
कृष्णः - प्रिये! विज्ञापय ।
सत्यभामा - राधा-स्वगत-लपितावलिर् एव ललितादिभिर् अपि कथम् अन्ववादि ?
कृष्णः - प्रिये! राधायाः काय-व्यूह-रूपा एव ललितादयस् तत् कथं
नाधिगमिष्यन्ति ?
सत्यभामा - सुभग! राधाया नर्मोत्तर-वर्ण-विन्यासः कथं वा
भवन्-मानस-सञ्चारी बभूव ?
मधुमङ्गल स-गद्गदं - प्रियसखि सत्ये!
परिमल-मञ्जरी-मञ्जुल-मृगमदाव् इव परस्पर-संपृक्तौ
गान्धर्वा-गिरिधारिणौ तत् कथं न सञ्चरत्व् इति ।
इति
तद्-वचन-निशमन-मधुर-पयः-पान-परिवर्धित-गान्धर्वा-विरहोत्कट-
कटु-गरलोद्भट-विकट-ज्वाला-जाल-जनिताभिः । पुनः पुनश्
चाल्यमान-हृदय-मर्म-निमग्नार्ध-भग्न-प्रतप्त-लौह-तिर्यग्-अवशल्योज्जृ
म्भित-यातना-भरतोऽपि महा-तीव्र-पीडावलीभिर् अभितोऽवन्त-निर्भर-कातरो
यदा बभूव तदैव तद्-अवधानतः
सञ्चरद्-अपूर्व-जाड्य-मोहोन्मादादि-प्रिय-सहचर-समुदय-सहित-सूद्दीप्तत
म-स्तम्भ-कम्पाद्य्-अष्ट-सात्त्विक-प्रिय-वयस्येषु बाढम् अहं पूर्वकं अहं
पूर्वक-क्षेलन-विधिना नर्मोच्छलित-परस्पर-विजयाय प्रगाढ-प्रागल्भ्यम्
उपलभ्य युगपत् त्वरितम् उपर्य् उपरि तम् आलिङ्गितुं सर्वतः सरभसम्
आरभमानेषु - रे रे विदग्ध-शिरोमणिं-मन्याः! खेलन-समयम् उत्तमं
लब्धाः स्थ इत्य् उपालभ्य श्रीमत्-प्रेमानिर्वचनीय-परिणाम-विशेष-स्वरूपेण
निरवद्य-हृद्य-सौहृद्याचिन्त्य-महिम-महौषध-रसाति-वशीकृत-सप्रिय-पर्
इजन-गण-कृष्णैक-सर्वस्व-रूपेण
समस्तातर्क्य-महा-महा-प्रभाव-बहुविध-लीलादि-शक्त्य्-अपण-चिन्ता-रत्नादि
-रत्न-विञ्छोलीक-मङ्गलाकरेण
निरुपम-विविध-वैदग्ध्य-चातुर्य-समयादि-विज्ञत्व-सुगन्ध-कुसुमोत्करान्
इर्भरारामेण श्री-श्री-रस-नाम-प्राण-प्रियतम-नर्म-सखेन
स-भ्रू-भङ्गं नयन-घूर्णन-लीलया विहित-प्रतिषेधात् स्वयम् अपि च पश्चाद्
अवधाय । भो भोः! अनाय्यम् अनाय्यम् इति रसज्ञां दशनैः संदश्य लघु लघु
स-सङ्कोचं स्व-पृष्टेन दूरम् अपसरत्सु तेषु - ततोऽस्फुट-बहिर्-विकार-निकरः
सम्भृत-हृत्-कम्पातिशयः स श्री-श्रीमान् यादवेन्द्रः स्वगतम् इदं विललाप -
हा मत्-प्राण-कपोत-वास-बडभि-प्रेम-स्फुरन्-माधुरी-धारापार-सरिद्-वरे!
गुण-कला-नर्म-प्रहेलीखने! हा मन्-नेत्र-चकोर-पोषक-विब्धु-ज्योत्स्ना-तते
राधिके! हा हा मद्-दुरितेन केन निधिवत् प्राप्ता करात् त्वं च्युता ?
ततः सत्यभामा - यादवेन्द्र! श्रीमन्-मुखारविन्दाद्
गोकुल-विलास-माधुरी-मकरन्दं धयन्त्या अपि मम पिपासा परम् उल्लालसीति ।
तत्-कृपया तद् एव पुनः पायय ।

कृष्णः - प्रिये श्रूयताम् ।
ततो मधुमङ्गलेनोक्तं - सखि ललिते! प्रिय-सखस्याहम्
अलङ्घ्य-वाक्य-सचिवोऽस्मि । तद् अपूर्वं कम् अप्य् उत्कोचं मह्यं देहि । मया
मौक्तिक-मूल्येन वः साचिव्यं विधास्यते ।
विशाखा - आर्य! किम् अप्य् अत्र नास्ति । सायं स-क्रोशनार्थं तुभ्यं
वराटिका-चतुष्टयम् अवश्यं देयम् । यदि प्रतीतिर् न क्रियते त्वया नान्दीमुखी
प्रतिभूर् गृह्यताम् ।
मधुमङ्गलः स-क्रोधं - अवद्य-भाषिणि आभीरिके! तिष्ठ तिष्ठ । एषोऽहं
सद्य एव तवैतत् प्रायश्चित्तं कारयन्न् असि इति निगद्य मां प्रत्युवाच -
प्रिय-वयस्य! भवन्-मृदुल-वचन-द्रुत-घृत-धारया
संवर्धित-गर्व-वैश्वानराभिर् अमूभिः सुष्ठु भवन्तम् उपालभ्य माम् अपि
बद्धा नेतुं व्यवसीयते ।
ततोऽहं - सखे! सत्यं सत्यं यथा विना राजधानी-जयेन तद्-देशाः सुष्ठु वशा
न भवन्ति । तथैतद् यूथेशा पराभवम् अन्तरेण तदीयाः कथम् अमूर् अमूका
न भवन्तु । इति निगद्य राधा-सनाथं कुञ्जं पश्यन् स-निर्वेदं पुनर् अवदं -
किं कर्तव्यं सा किलैतद् भयेनैव मत्-सान्निध्यं नासादितवती इति निशम्य
द्रुतम् उद्ग्रीविकावलोकनात् सङ्कुचन्ती राधा कुञ्ज-मध्ये निविष्टः बभूव ।
सत्यभामा - ततस् ततः ?
कृष्णः - ततोऽहं - नान्दीमुखि! ललितादीनां तारुण्य-धनाद् अपि तस्यास्
तारुण्य-धनं प्रचुरतरम् अमूल्यम् अपीति ज्ञायताम् ।
नान्दीमुखी - कथम् इव ?
मयोक्तं - यत आसां तावत् सम्पूट-द्वय-परिमितं तत् तस्यास् तु
महा-मतङ्गज-कुम्भतोऽपि निस्तलत्वेनोन्नतत्वेन परिणाहेन च प्रवीणतरे
हृन्-मध्यस्थे गोकुल-प्रसिद्ध-तस्कर-भीत्येव मृगमद-पङ्कादि-लेपेन
वर्णान्तरम् आपिते हिरण्मय-कुम्भ-युगले परिपूर्णं तत् ।
नान्दीमुखी - मोहन! अतिसुगुप्तम् एतद् धनं कदापि भवद्-दृष्ट-चरं
वृत्तम् अस्ति ।
ततोऽहं स-स्मितं - नान्दीमुखि! विद्युच्-चमत्कृतिम् इव सकृद् ईक्षितम् अस्ति ।
नान्दीमुखी - कदा ?
मयोक्तं - एकस्मिन्न् अवसरे निज-सरोवर-स्नानाद् उत्तीर्य निज-मधुराङ्गतश्
चीनांशुकेन रहसि तया निःसार्यमाणे पयसि सुमनोहरणाय दैवात्
तत्रैवागतेन मया मनाग् एवावलोकितं तत् ततः सा सभयम् इव सहसैव
श्यामल-शाटिकाञ्चलेनावृतवती । सम्प्रति मद्-भाग्य-वशाद् यदि कुत्रापि
यौवन-धन-गर्विता सास्मद्-राज्याभिलाषिणी मच्-चक्षुषोर् अपरोक्षीभवेत् तदा
नख-दशन-भट-सामन्तान् अन्तरेणापि छाया-द्वितीयेन मया
कर-कमल-युगेनैव तत्-कुम्भ-द्वयम् आलोड्य तारुण्य-धनान्य आत्म-सात्कृत्य
साध्वस-लब्ध-कम्प-पुलकायां तस्यां यूथ-नाथायां निर्वचनी-कृतायां
तद्-अमात्य-घटेयं महा-वैकुल्येन स्व-स्व-तारुण्य-धनं गृहीत्वा पलायितुम्
अपि सुष्ठु-स्थानम् अपि नाप्स्यति किं वा तद्-धन-समर्पण-पूर्वकं
शुद्ध-भावेन माम् एव परिचरिष्यति । तद् अतिक्षुद्राभिर् आभिः

स्व-महिमोन्नाह-ग्लानि-कारिणा वाकोवाकेन किम् ?
ततः किञ्चित् स्मित्वा नान्दीमुखीं प्रति राधा अनुच्चैः प्राह - अयि
चपल-ब्रह्मचारिणि! अपेहि अपेहि ।
विशाखा - अहो उड्डीय चलितुम् अशक्यस्य बिम्बीमात्रैक-भोजिनो बुभुक्षितस्य
लोलुभ-शुकस्य मनसि दुर्लभ-मधुर-द्राक्षा-भक्षणम् एतत् ।
मधुमङ्गलः - प्रिय-वयस्य! मद्-अभीष्ट-पारितोषिकं देहि ध्रुवम्
अधुनैव भवद्-राज्याभिलाषिणीं राधां तां भवत्-कर-गतां विधास्ये ।
ततोऽहम् - सायं मिष्टान्न-भोजनं दास्ये ।
मधुमङ्गलः - माथुर-राज-पार्श्वे फुत्कृत्य तद्-अश्वारूढानां शतम् आनीय
पृष्ठ-देशे चर्म-रज्ज्वा कफोणि-द्वय-बन्ध-पूर्वकं कशाभिस् तत्-पतिर्
अभिमन्युस् तथा ताडयितव्यः यथा स एव ताम् आनीय ददाति ।
ततः सर्वे स्मययन्ति स्म ।
ललिता - विशाखे! कम् अपि महाभागम् उद्दिश्य यत् किञ्चिन् निवेदयामि तत् शृणु ।
विशाखा - कथ्यताम् ।
ततः कदम्ब-भूरुहाग्रम् अभिवीक्ष्य ललिता - भो वृन्दावन-चर-तपस्वि-वर!
त्वं तावत् फलाहारी ख्यातस् तत्-स्व-मर्याधाम् उल्लङ्घ्य
भवद्-अयोग्य-परम-दुर्लभ-साध्वी-हृदयङ्गम-महा-धने लालसाम्
उद्वहन् कथं कलुषितो भवन्न् असि ?
विशाखा - ललिते! बुभुक्षितोऽयं तपस्वी फलम् अनालभ्य एतद् अयोग्यम् अपि कर्तुं
प्रवृत्तोऽस्ति । तद् उत्तम-फलम् अस्मै समुद्दिश्यताम् । तथापि धर्म-वृद्धिर्
भविष्यति ।
ललिता स्मितम् अपवर्य - विशाखे! किम् असौ मानस-जाह्नवीं न जानाति ?
विशाखा - सर्वत्र भ्रमण-शीलोऽयम् अतिप्रसिद्धां तां कथं न ज्ञास्यति ?
ललिता - तद् वायव्य-तीरे सर्वतश्-चला काचिद् अपूर्व-पद्मा स्फुटम् एका वल्लरी
वर्तते । तस्या मध्य-भागे परम-मनोहरं अह्रस्वं तुम्बी-फल-द्वन्द्वं
तथाग्रे च अक्षीणम् अकटु-बिम्बीफल-युगलम् अस्ति । (199)
विशाखा - गोस्वामिन्! त्वरितम् एव तत्र गत्वा
त्व-योग्य-तद्-अनुत्तम-फलोपभोगेन साध्वी-धन-लोभम् अपहाय स्व-धर्मं
पालयता भवता परम-सुखिना भूयताम् ।
ततः सर्वासु हसन्तीषु मयोक्तं - ललिते! तपस्य-सावयाचित-वृत्तिः कर-पात्री
भक्षणे निषिद्धं तुम्बीफलं नोपभुङ्क्ते । किन्तु अत्रैव
निर्भर-निज-प्रद्योत-भरेण या दृश्यमानापि न दृश्यते । तस्याः काञ्चनवल्ल्याः
क्रोडे मधुर-रस-मय-श्री-फल-द्वन्द्वं यद् विद्योतते तत् स्वयम् एव
सैवागत्य प्रणय-पूर्वकं मधुर-वचनेनैनं निमन्त्र्यास्य करो यदि
परिवेशयति, तदा तद्-उपभोगेन सुखी भवन्न् असौ तथाशिषयति यथा
तत्-फलोन्नतिर् महती स्यात् ।
ततस् तन् निशम्य राधा अनुच्चैः - नर्म-लम्पटोऽयं धूर्तः । शङ्के
वैदग्ध्येनात्रत्यां मद्-अवस्थितिम् अवधार्य माम् एव कदर्थयितुम् इमां
वचन-भङ्गीं वितनोति । तद् इतः कुञ्जान्तरम् आसाद्य स्व-गोपनम् एव नूनम्
उचितम् ।

इति मनसि भावयन्त्यां तस्यां पुनर् मयोक्तं - प्रिय-सखि ललिते! अयं
वृन्दावन-चारी महा-विनोदी क्षुण्ण-यूथेशां त्वां पट्ट-राज्ञीं विधाय त्वया
सहैक-सिंहास उपविश्य विशाखा-प्रभृति-वृन्दावन-चरीणां लास्य-विलासम्
आलोकयित्य्म् अभिलषति तद् आज्ञाप्यताम् एता नृत्यन्तु ।
ललिता स-क्रोधं - नान्दीमुखि! अस्मन्-मुक्ता-केदारिका-कर-परिवर्तनेन किम्
अस्य विदूषकस्य नर्म-धनम् एव दापयितुं वयम् अत्र व्याघोट्यानीताः स्मः
? तद् एतां नर्मादि-गति-क्रियाम् अपहाय यथासौ सुबलेन सह यथार्थं लेखम्
आचर्य केदारिका-करं ददाति तथा विधायास्मान् द्रुतं गृहाय प्रस्थापय ।
नान्दीमुखी - भवतीनां कियान् करः संमतः स्यात् तत् तावत् कथय ।
ललिता - श्यामाकादि-क्षेत्र-करतो धान्यस्याधिकः करो लगति । ततोऽपि कार्पासस्य ।
ततोऽपि वास्तु-भूमेः प्रचुरतरः । अपूर्वामूल्य-मुक्ता-केदारस्य ततोऽपि
परार्ध-गुणः । तद्-अलौकिक-मुक्ता-केदारिकाम् इमां
धर्म-शास्त्रोक्त-वृन्दावन-राज्य-विहितालौकिक-मान-दण्डेन परिमाय लेखं
विधाय च सुबल एव कथयतु ।
नान्दीमुखी - कियत् प्रमाणं स खलु मान-दण्डः ?
ललिता - मया कथ्यमानः स खलु केन प्रतीयतां । तद् एतत् क्षेत्र-पालिकया
सर्व-शास्त्राभिज्ञया वृन्दयैव स निरूपयितव्यः ।
नान्दीमुखी - भद्रं वृन्दे! मध्यस्थया त्वयैव मुक्ता-मान-दण्डः कृत्वा
दीयताम् ।
वृन्दा देवी -
वास्तु-धान्यादि-कङ्क्वादि-कार्पास-मौक्तिक-क्षमाः ।
मीयन्तेऽङ्गुष्ठम् आरभ्य क्रमाद् अङ्गुलि-पञ्चकैः ॥ इति ।
अन्यत्र च -
अपूर्व-मुक्ता-क्षेत्राणाम् अनर्घ्य-करतो बुधैः ।
अनामिकाङ्गुलि-प्रायो मान-दण्डः प्रकीर्तितः ॥ इति ।
नान्दीमुखी - क्षुर-प्रमात्र-खानित-भूमेर्
अनायासेनैवानर्घ-शस्योत्पादकत्वात् कनिष्ठैव ।
नान्दीमुखी - ललिते! यद्य् अपि तद् एव युक्तं भवति तथापि
व्रजेन्द्र-कुमार-मुखम् आलोक्य भगवती-परिचारिकां मां च दृष्ट्वा
अनामिकैव स्थाप्यताम् ।
ललिता - वृन्दे! त्वं तावल् लेख-क्रियायां मान-विषये च निपुण्यासि तत् सर्वाभिः
सम्भूय गत्वा नान्दीमुखी-सुबल-संमति-पूर्वकं केदारिकां
परिमीयागम्यताम् ।
नान्दीमुखी - क्षुण्ण-यूथेश्वरि! एकं प्रार्थयितुम् इच्छामि ।
ललिता - कामं कथ्यतां योग्यं चेत् कर्तव्यम् ।
नान्दीमुखी - अयं तावत् स्व-देशं विहायात्रागतो नवीन-प्राघुनः तत्रापि
वृन्दावन-राज्ञीम् आश्रितोऽस्ति इहापि बह्व्-आयासेनोज्जट-भूमिं कृष्ट्वा वः
प्रकाम-धन-लाभं वर्धयन्न् अस्ति । तस्मान् माने कृते भवतीनां
भोग-रागादि-व्ययेन बहु-हान्या पुनः कृषि-करणो विमनस्क इव भविष्यति ।
कृतेऽपि माने करं दातुम् अपि न शक्यते । अतो मान-करणं विहाय निज-भागम्

आदाय तत्-समुचितांशम् अपि प्रदायास्य प्रकामम् उत्साहं विवर्धयन्तु
भवत्यः ।
वृन्दा - कीदृशं स भागः ?
नान्दीमुखी - त्वया किं न ज्ञायते ? यद् अस्य परमोज्ज्वल-क्षेत्रस्य समान एव
द्वयोर् भागः । तथायं पर-ग्रामाद् आगत्य कृषि-वृत्तिं कुर्वन्न् आस्ते ।
रङ्गणमाला अनुच्चैः - असौ पर-ग्राम-वासी भौमिको न स्यात् । साम्प्रतं
एतस्मिन् वने वासम् आचर्य श्री-वृन्दावनेशाकृषिम् आचरन्न् अस्ति । तद् अस्य षष्ठो
भाग एव प्राप्तव्यो भवति । कथं समानं लभताम् ?
विशाखा - अयि मुग्धे! भाग-निर्णय-चालनया किम् अस्माकं यतो मान-पूर्वकं
सर्वदा कर-दानं कर्तुम् एव महा-राज्ञीनाम् आज्ञा-लेखः समागतोऽस्ति तत्
कथम् अस्माभिः स्वातन्त्र्येणैवं कर्तुं शक्यते ?
ततो ललिता-विशाखयोर् मुखम् अवलोक्य स्व-कर्णावतंसं नान्दीमुख्यै
नेत्र-कूणनेन वृन्दा दर्शितवती । ततोऽल्पं स्मित्वा नान्दीमुखी किञ्चिद् उपसृत्य
वृन्दया सह उत्कोच-दान-कथन्-मुद्राभिनयेन तयोर् ईषद् इङ्गितम्
एवाधिगम्य मद्-अन्तिकम् आगत्य सानुच्च-भाषं - मोहन! वृन्दावन-राज्ञ्याः
सर्वाध्यक्ष-सचिवे खलु ललिता-विशाखे । तद् अनयोः परमोत्तमम् उत्कोचं कम्
अपि देहि । तदैव तवाभिमतम् एव द्रुतं सम्पादयितव्यम् एताभ्याम् ।
तदाहं सानन्दं - सखि नान्दीमुखि! यथा अन्या न जानन्ति तथा इमे एव
निर्जन-कुञ्जे मत्-समीपम् आनीयेतां यथा एतद् अभीष्टम् उत्कोचं दत्त्वा
प्रीणयामि ।
नान्दीमुखी - सुन्दर! एताः खल्व् अनयोर् अभिन्ना एव तद् असङ्कोचं प्रकटम्
अत्रैव देहि ।
ततोऽहं - स्वाभिमतार्थ-लाभेन विना पूर्वम् एव कथं दातव्यम् । यदि मय्य्
अप्रतीतिः स्यात् तर्हि त्वय्य् एव स्थापयामि ।
नान्दीमुखी स-शिरश्-चालनं - नहि नहि ।
ततोऽहं - आं ब्रह्मचारिण्यास् तु विषय-स्पर्शे कालूष्यम् इति चेत् तदा
मत्-प्रतीति-पात्र्यां साध्वी-प्रवरायां रङ्गणमालिकायाम् एव तद् अर्पयामि ।
नान्दीमुखी - रसिक-शेखर! प्रथमं तावत् श्रावय किं वा कियद् वा
दातव्यम् । तेन तावतैव वानयोः सन्तोषो भवेन् न वेति निर्धारयामः ।
तदा मयोक्तं - भवतु । श्रूयताम् । वृन्दावन-राजस्य मम वन-पालनम्
अपहाय धन-लोभेन मद्-राज्ञीं राधिकाम् अनुसृतेयं वृन्दा । तत् प्रथमम्
उत्कोच-दानेन कायस्थाम् एनाम् आत्मनो वशां विदधामि ।
नान्दीमुखी - भद्रम् एतत् ।
ततोऽहं - चरम-शर्वर्यां परमाकल्प-कल्पनाचार्यया गाढानुराग-विह्वलया
गान्धर्व्या येन मद्-वक्षो-गगनम् आकल्पितं तेनैव
निरवद्यार्ध-चन्द्र-पदक-राजेन स्व-हस्तेनैनां भूषयामि । ततः कौस्तुभाद्
अप्य् अधिक-देदीप्यमानेनातुल-तत्-सहोदर-मच्-चुम्बक-मणिना यद्
गान्धर्वया प्रगुण-परस्पर-प्रणयोद्धुर-केलि-कौतुकेन बकुल-राज-तले
परिवर्तितं अपूर्व-रस-समुद्र-संलोडनात्
समुद्भूत-घनीभूत-तत्-सारांश-रूपं मन्-मणितोऽप्य् अनर्घ्यं

स्व-चुम्बक-महा-रत्नं तत्-तद्-अद्वैत-दयितम् अपि ललितायै दास्यामि ।
यथास्फुटम् असौ तेन स्व-कर्णाभ्यर्णम् अलंकरोमि ।
ततः पुनः पुनर् विशाखा-वदनम् ईषद् अवलोक्याहं स-स्मितम् अवदम् -
अनुक्षण-परमानुराग-भरेण स्व-कराभ्यां सुष्ठु विरचय्य
स्व-कुण्ड-कुडङ्गाङ्गने एतत् प्रिय-सखी गान्धर्वा सुवैदग्ध्येन यीअं
मह्यम् अर्पितवती । तयैव विचित्राङ्क-मालया मद्-धृदयाकाश-विशाखां
विशाखाम् अप्य् अलङ्कृत्य परितोषयामि ।
तच् छ्रुत्वा - अलीक-राजेन्द्र! तिष्ठ तिष्ठेति व्याहरन्ती राधा मनसैव
लीला-कमलेन तां ताडयति स्म ।
ललिता - पद्माधर-रसाहिफेनाशन-प्रमत्त! अपेहि अपेहि!
विशाखा - आर्य विदूषक-प्रवर मधुमङ्गल! भवद्-वयस्यः किं भवतोऽपि
गुरुः किं वा तस्य भवान् गुरुर् इत्य् अवगन्तुं सर्वाः समभिलषन्ति ।
ललिता - विशाखे! श्रूयताम् । कपट-नाटकस्य यः कुसुमशर-नामा नटस् तस्य
सुप्रसिद्धो यः शुचि-नामा विदूषकस् तेनायं धूर्तः शिष्यत्वेन
कृपयानुगृहीतोऽस्ति । मधुमङ्गलस् तु
भिन्न-सम्प्रदायि-भोजन-लम्पट-नाम्नो विदूषकाचार्यस्य प्रथीयान् शिष्यः ।
विशाखा - ललिते! तद् एनं ब्राह्मणं मिष्टान्नं भोजयितुम् इच्छामि ।
ललिता - विशाखे! असौ कर्म-सूचकः परमानुचानो महा-ब्राह्मणः । तत् कथम्
अस्माकं ब्राह्मणेतर-गोप-जातीनां राद्धम् अन्नम् अश्नातु ।
विशाखा - परमोत्तम-द्विजाभ्यां मल्ली-भृङ्गाभ्यां स्व-हस्तेनान्नं संस्कृत्य
परमादरेण यथासौ भोज्यते तथैव सम्पादनीयम् ।
ततस् तच् छ्रुत्वा क्रोधेन कम्पमान इव मधुमङ्गलः प्राह - अये
अवद्यवादिनि गर्विताभीरिके! एतद्
दुःश्रवण-नर्मोत्कट-कटु-लवण-दिग्ध-दग्धार्ध-पर्युषित-वाग्-गोधूम्
अ-रोटिकाः संभोज्य मम मधुर-कर्णाव् एव सुष्ठु कटूकृतौ, किं पुनर्
मुख-विवरम् । तद् विदूषक-गोप-वधूनां युष्माकं छाया-निकट-भूमिम्
अपि कदापि न स्पृशामि । किन्तु प्रातर् एवास्मज्-जाति-याज्ञिक-वधू-वर्गम्
उपसर्पिष्यामि । ततस् तेन परमादरेण मच्-चरण-क्षालन-पूर्वकं
कौशेय-दुकूले परिधाप्य
सकर्पूर-वासितोपलापानक-मधुर-परमान्न-ससैन्धवार्द्रक-लिम्पाक-ना
ना-विध-व्यञ्जन-वेष्टित-सघृत-सुगन्धि-शाल्यन्न-फानित-शष्कुली-कुण्डलिक्
आ-लड्डुक-घनावर्तित-दुग्ध-रसाला-सशर्कर-बद्ध-दधि-विविध-बटकोत्त
म-मरीचादिभिस् तथाहं भोजयिष्ये । यथा वर्त्मनि सुच्छाय-तरु-मूलेषु
स्वपन् स्व-गृहम् आगत्य सङ्गवावधि स्वपन्न् एव तिष्ठामि ।
ततस् तच्-छ्रवणेन हास-कोलाहले वृत्ते मयोक्तं - नान्दीमुखि! क्षुद्र-गामिनैर्
एव स्व-स्व-ग्राम-सीमार्थं मध्यस्थम् आलम्ब्य न्यायः क्रियते । राजानस् तु
राज्यं स्व-दोर्दण्ड-बलेनैव लभन्ते । तद् एतद्-राज्य-हेतोर् न्यायेन किम् ? मया
सहैताः समरम् आचरन्तु । तत्र यस्य जयो भवेत् तस्यैव राज्यं स्फुटं
सेत्स्यति ।
इत्य् उक्त्वा तद्-अर्थम् इव साटोपं किञ्चिद् उपसर्पति मयि तासु च इतस् ततः

स-भय-सहेलनम् अपसर्पन्तीषु नान्दीमुखी - वीर! सम्प्रत्य् अस्मत्-समक्षम्
एतासाम् उज्ज्वल-कुल-विलसित-बल्लव-वधूनां धर्षणम् एतद् भवतः परम्
असाम्प्रतम् एव ।
इत्य् अवधारयन्न् आराद् एव तिष्ठेति माम् आभाष्य ललितां प्रत्य् उवाच - ललिते ।
साम्प्रतम् अस्य वन-वीरस्य निर्जन-वनेऽस्मिन् प्रगल्भता-महती भवतीनां तु
शिरीष-कुसुम-मृदुलानि शरीराणि, तद् देश-काल-बलादिकं वीक्ष्य विवादं त्यज ।
तच् छ्रुत्वा चन्द्रमुखी - भो मुग्धाः! नान्दीमुखी सत्यं कथयति । तच्
छृणुध्वम् । वयम् अबलाः कोमलाङ्ग्यः । अयं तु निर्जन-वन-पुरुषोऽतिचपलः ।
यस्या दर्शनाद् एवायं साध्वसेन विह्वलो भवति । साप्य् अस्मच्-चक्रवर्तिनी
नान्तिक-वर्तिनी । सुदुर्मुखाभिमन्यु-प्रभृति-वाहिनी-पतयोऽपि सम्प्रत्य्
एतद्-वृत्तानभिज्ञा दूरे वर्तन्ते । तद्-भयानक-देशेऽस्मिन्न् आत्म-मध्ये द्वन्द्वे
पतिते सर्वतः सर्वे लुण्टाक-दुष्ट-गमकाः समुत्थाय समस्त-मौक्तिकानि
विलुण्ठ्य नेष्यन्ति । तदास्माकम् एव महती हानिर् भविष्यति । अस्य तु षष्ठांश
एव ततोऽल्प-हानिः । तद् यदि सर्वाभ्यो रोचते तर्हि वयं सौम्या इव भवत्यः
सम्प्रति राज्य-वार्ताम् अपहाय समुचिताद् अप्य् अधिक-मूल्येन मौक्तिकान्य् आदाय
अस्य चिल्लातकस्य स्पर्श-मात्रेणैव जनिष्यमाण-दुष्कीर्ति-भराद् आत्मानम् अपि
संरक्ष्य स्व-गृहम् आसादयामः । पश्चाद् एतद्-वृत्तान्त-श्रवणाद् एव
वृन्दावन-महाराज्ञी तन्-मुक्ता-प्रदानेन द्रुतम् एव गुरु-प्रभृतीन् सन्तोष्य
महारागेणातिवेगेन स्वयम् अत्रागत्य दूरत एव कटकाटोपम् अवष्टभ्य स्वयं
समरम् अकुर्वाणा चञ्चल-नयनाञ्चल-प्रवणया
नीत-तीक्ष्णाधार-विषम-शरास्त्र-संवर्धित-भ्रूकुटि-धनुर्धर-सुमुख-
कञ्ज-भीषणाभिमन्यु-प्रभृति-वाहिनी-पति-द्वारैव तथा विग्रह-भङ्गीम्
आटोपयिष्यति । यथायं वन-मध्य एव वीरंमन्यस् त्वरितम् एव साध्वसेन
कम्पमानः सन्
बृंहित-हाहेति-कमल-राग-मणि-प्रकर-खचित-चारु-चाटु-चिन्ता-रन-निकर-र
चित-मञ्जुल-मालां निज-कण्ठाद् उत्तार्योपढौकितीकृत्य तच्-चरण-परिसरं
शरणम् उपगच्छन्न् एतत्-समुदित-गद्गद-गदित-खर-द्युति-लवेन
तत्-काल-द्रुत-चित्त-नवनीतया तया कारुण्येन प्रसादी-कृतेनैव
तद्-यावकारुण-मणि-द्रवेणाभिनव-शिखण्डावतंसं शोणम् इव रचयन्न्
एतद्-राज्यं तद्-उत्पन्न-निखिल-मौक्तिकादिकम् अपि समर्प्य स्वयम् अपि ताम्
एवानुचरिष्यति ।
तच्-छ्रवणेन सानन्दोल्लास-सस्मितं राधा-कुञ्जं तिर्यग् अवलोकयति मयि
नान्दीमुखी स्मित्वा - गोकुल-प्रवीर! त्वद्-अनुरूप-विषम-शर-समर-प्रवीणया
वृन्दावन-चक्रवर्तिन्या समम् एव भवत्-समर-परिपाटी परं शोभते । एताः
पुनर् अतीव कोमलास् तद्-अभ्यर्णम् अन्तरेण त्वया सह तादृश-विग्रह-विलासं
कथम् आचरन्तु तद् अलीक-विरोधं परित्यज्य साम्प्रतम् अन्यासाम् अपि मौक्तिकम्
अमूल्यं निर्णीयतां पश्चाद् भगवत्य् एव राज्य-न्यायं विचारयिष्यति ।
ततस् तासां साकूत-वचनम् अवधार्यैव गर्वित-गोप्यो जिता जिता इति वदन् स्व-मुखे
वाम-मुष्टिं भेरीकृत्य वादयन् मधुमङ्गलः सानन्दं भाण्डवम् आतनोति ।
वृन्दा - भो नट-प्रवर मधुमङ्गल! अस्मच्-चक्रवर्तिन्याम् अत्रायातायाम् अपि

तद्-आह्लादनार्थम् आत्म-प्रिय-सखस्य हाहेति-ढक्का-वाद्येन शिक्षा-वैशिष्ट्येन
षट्-पदो भवन् उड्डीयोड्डीय भ्रमरिकाम् आददानः स्फुटम् इतो रङ्गाद् अस्माद्
अधिकम् उद्दण्डः ताण्डवयन्न् अनेन द्विपद-गोपेन सार्धं सुगहनं
नन्दीश्वर-गोष्ठम् आप्स्यसि । तदानीं तद्-अवलोकनाद् वयम् अपि
चक्षुः-साफल्यम् उत्स्फारयिष्यामः ।
ततोऽहं विहस्य - नान्दीमुखि! सेयं चन्द्रमुखी सामञ्जस्य-रता ललितादिवद्
द्वन्द्व-पातिनी न भवति । अतो विना मूल्येनाप्य् अस्यै सन्तुष्टेन मया मौक्तिकानि
देयानि । किन्त्व् इयं मन्त्र-विदां मूर्धन्या ततः श्वः परश्वो वा परम-शुचिः
सती रहः स्थानम् आगत्य स्नानादिना परम-शुचये
कान्तदर्पाभिधाचार्य-निरुक्त-मन्त्र-पटलं मह्यम् उपदिशतु । यथेह
वृन्दावने गोपेनैव मया सुराधिका-श्री-द्रुतम् एव लभ्यते ।
ततश् चन्द्रमुखी कुटिलं माम् अवलोकयन्त्य् आह - अहो माम् अपि हितोपदेशिनीं
कृतानभिज्ञस् त्वं कदर्थयितुम् उद्यतोऽसि ? नाहं तव मन्त्राभिज्ञा
तन्-मन्त्र-चतुरा काञ्चन-लतैर् आचार्या क्रियतां भवता ।
ततोऽहं - काञ्चनलते! भवद्-वैदग्ध्यावलोकनेन मन्-मनो-भ्रमरस् त्वयि
प्रकामम् अनुरज्यन्न् अतीवोत्कण्ठते तत्-परम-सुन्दरताराधिका
भवद्-उपकण्ठ-वर्तिनी मञ्जुलतरैकावलिर् एका सस्मितम् आलोकयन्तीनाम् आसां
समक्षम् एव परमोत्कण्ठिते मद्-उरसि स्नेह-भरेण स्वयम् एव त्वया यद्य्
अधीयते तर्हि मूल्यम् अन्तरेणापि भवद्-अभीष्ट-मौक्तिकान्य् अवश्यं
वितरिष्यामि । अपि च मत्-परिष्वङ्ग-ललित-रत्न-हार-त्रयेण
भवत्-कण्ठ-मध्य-नाभि-प्रदेशानलं प्रसाधयिष्यामीति ताम् अनुसरति मयि
सा मां तिर्यग्-अवलोकयन्ती हुं कुर्वती किञ्चिच् अपससार । राधा च सस्मितं
कुर्वती आत्मनि शङ्काम् आधाय सम्भ्रमम् अवाप ।
ततो विशाखा तर्जन्य्-अङ्गुष्ठ-छोटिकया नान्दीमुखीम् अभिमुखीकृत्य
नेत्र-कूणनेन रङ्गणमालिका-तुलसिके दर्शितवती ।
नान्दीमुखी विहस्य - मोहन! इमे राधिका-प्रिय-चरण-तत्-परे तद्-अतीव-प्रिये
रङ्गणमालिका-तुलसिके तां विना-क्षणम् अपि कुत्राप्य् अवस्थातुं न शक्नुवतस् तद्
अनयोर् मुक्ता-मूल्यं निर्णीय तूर्णम् एते तद्-अन्तिके प्रस्थापय ।
ततोऽहं सान्तरानन्दं विहस्य - नान्दीमुखि! तुलस्या
अदृष्टचर-चञ्चल-नयनाञ्चलावलोक-लव-मरिक्च-क्षोद-मिश्रित-सुस्मित-नव-
घनसार-लव-परिमिलिताश्रुत-चर-नव-नव-भाषित-मकरन्द-पायनेन
विह्वलीकृतम् इव मां स्नेह-विह्वला रङ्गणमालिका मद्-उरसि
निज-कुच-कुट्मलाभ्याम् अवष्टभ्य मज्-जीवातु-रूप-स्वाधर-पीयूष-पायनेन
द्रुतं सन्धुक्षयत्व् इति ।
ततः सर्वासु हसन्तीष्व् अवनत-मुख्यौ ते विशाखा-पृष्ठ-लग्ने बभूवतुः ।
नान्दीमुखी - मुक्ताफल-वाणिज्य-विलासिन्! यूथेशयोर् अपि राधा-विशाखयोर्
मौक्तिक-मूल्य-निर्णये यन् मनो न धत्से । तत्र किं कारणम् ?
ततोऽहं - सा यूथेशा मत्-सविधम् आगत्य चेत् स्वयं निर्णयति । तदैव
निर्णयनीयम् । तद्-अगोचरे केन निर्णीयताम् ?
नान्दीमुखी - वीर! मूल्यं तावत् प्रकाशय । यथा तच्-छ्रवणेन

तन्-मूल्य-द्रव्याणां समाहृतिस् तया क्रियते ।
मयोक्तं - राधा-विशाखयोर् अद्वैताद् द्वयोर् अपि मद्-अतीव-प्रिययोर् यत् किञ्चिन्
मूल्यं कथ्यते तच् छ्रूयताम् ।
मत्-पृष्ठ-मञ्जुलतर-तमाल-संवलित-मसृणतर-
दक्षिण-सव्य-भुजा-स्वर्ण-लतयोर् गान्धर्विका-विशाखयोर्
ललित-नतांस-निहित-विलासोल्लसित-परिमिलित-सुप्रचण्ड-दोर्-दण्ड-युगलस्य
सुरभि-कुसुम-कुल-परिवासित-वन-विहार-माधुरीम् अनुसृतस्य परस्परम्
अविषम-निरुपम-प्रेम-कलापावलोकन-कौतुकेन मम गण्ड-रङ्ग-स्थले
तन्-मधुर-वदन-सुधाकर-प्रवीण-नट-प्रवरौ युगपत् पृथग् वा मृदु
मृदु ताण्डवं समुल्लासयन्तौ मद्-आनन्द-कन्दं कन्दलयताम् ।
किं च, राधा-कुण्ड-तटी-कुडुङ्ग-भवनाङ्गने
भ्रमद्-भ्रमर-झङ्कृति-परिमिलित-सुरभि-कुसुम-वृन्द-स्यन्दमान-मकर्
अन्द-मञ्जुल-बकुल-तलामल-कनक-वेदिकायां
मञ्जुल-मल्लि-कुसुम-दल-कुल-कल्पित-प्रशस्त-सुकुमार-तल्पोपरि स्वर्ण-
यूथिका-कुसुम-कृत-चन्द्रोपधाने वाम-कफोणिम् अवष्टभ्य
सङ्कुचित-जानु-द्वयं सुखोपविष्टस्य मन्-मनो-मधुपाश्रयवासन्त्या
विशाखया स्वर्ण-सम्पुट-स्थित-कुङ्कुम-रसं किञ्चित् श्लथम् इवालोकयन्त्या
स्व-सख्य-प्रणय-मधून्मादेन निस्तल-निज-वक्षोज-युगलाद्
आकृष्ट-दर-कठिनीभूत-सुरभि-कुङ्कुम-पङ्क-मिलनाद् ईषद् घनीकृत्य तेन
मृदु मृदु रूषिते मम पुलकित-वक्षसि मत्-प्राण-पञ्जर-शारिका राधिका
कदाचित् स्वस्य कदाचित् विशाखायाः कुच-सम्पुट-विकृष्ट-नव-मृगमद-द्रवेण
सरोमाञ्चं चम्पक-कलिकाग्रेण वल्लरि-मकराङ्कुर-पत्राणि
प्रगुणाकल्प-कल्पनया कल्पयन्ती
निर्भर-परस्परासमानोर्ध्व-सौहार्द-सौरभ्य-भरेण
चमत्कृति-वलित-मद्-देह-मनो-वाक्यानि परं परिवासयत्व् इति ।
अतो राधा-विशाखे स-स्नेहं युगपत् सुपुलक-परस्पर-चातु-रक्षिक-वीक्षणेन
लज्जिते बभूवतुः ।
विशाखा - ललिते! लम्पटता-नाट्ये तल्-लम्पट-नटाभ्याम्
असम्भव-मनोरथ-नाम-नाटकस्य विधीयमानाभिनय-वीक्षणाय
निर्जन-वन-रङ्गेऽस्मिन् यथार्थ-नाम्नी नान्दीमुखीयं
मौक्तिक-प्रदान-निमित्तक-वितथा-वाक्-प्रस्तुत्यास्मान् सभासदः कर्तुं
संरक्ष्य प्रकारेण विडम्बयितुम् उद्युक्तास्ति । तद् अत्र रङ्गे यस्या रङ्गो विद्यते
सा किल कुलवती साध्वी स्फुटम् अस्य चतुःषष्ठी-कला-विदग्धस्य नटस्य
लास्यम् अत्रोपविश्य पश्यन्ती भद्रेण कुल-द्वयम् उत्कीर्तयतु अहं तु गृहं
गच्छामि ।
ततो नान्दीमुखी -सखि विशाखे! अस्य नर्म-कर्मठ-शीलस्य दुर्लीलस्य
वचन-विलास-मात्रेणैव कथं निर्विद्य खिद्यसे ? क्षणं तिष्ठ । निःसन्देहम्
अधुनैव मुक्ता दापयिष्यन्त्य् अस्मि इति ताम् आभास्य निवर्त्य च मत्-सविधम्
आसाद्य मां प्राह - दुर्लील गोप-युवराज! भवद्-विसदृश-नर्मालाप-श्रवणेन
विशाखादयो मद्-उपरि शश्वत् खिद्यन्ते । तत् कृपया सम्प्रति

नर्म-कर्म-पञ्जिका-प्रपञ्चं संरक्ष्य क्रय-विक्रय-पञ्जिकाम् उद्घाट्य
द्रविणादि-मूल्येन मुक्ताः प्रदाय ध्रुवम् अमूर्
भवत्-स्निग्ध-गान्धर्वा-चमूस् त्वरितम् अनुरञ्जय ।
ततोऽहं - नान्दीमुखि! यद्यपि राधा मयि काठिन्यम् एव सन्ततम् आतनोति,
तथापि सहज-स्निग्धस्य मम मनस् तु तन्-नाम-मात्र-श्रवणाद् एव नाङ्गम्
एव समस्तं द्रुतम् अनुसन्धत्ते तदानु तत्-सहचरीषु काठिन्येन किम् ? ततो
दिन-द्वयाभ्यन्तरे यावन् निर्णीत-मूल्यम् उपस्थापयन्ति । तावद् एव
तत्-सुवर्णालङ्कारणादि-रौप्यादि-रसादि-प्रिय-गवादिकं धनं मयि स्थाप्यतया
मयि संरक्ष्य एतद्-अनुरूप-कियन्-मौक्तिकानि गृह्णन्तु ।
इत्य् आभाष्य पुनः क्षणं मौनेन विमृश्याह - नान्दीमुखि!
सन्तत-दयित-गोचारण-लीलया वने वने भ्रमता मयैतत् सर्वं कुत्र
रक्षितव्यम् । प्रतीति-पात्रम् अपि कोऽपि न दृश्यते । रक्षिते च पर-रमणी-द्रव्ये
लज्जापकीर्तितो महद् भयं लभ्यते । तत् सत्यम् उच्यते प्रस्तुत-मूल्यं विना एतत्
किम् अपि न सम्पद्यत एव ।
नान्दीमुखी - मोहन! एतद् अपूर्व-मूल्यं कुत्रापि न दृष्टं न वा श्रुतम् अस्ति ।
ततोऽहं - विदग्धे नान्दीमुखि! ईदृशम् एतद् भूमि-जातापूर्व-मौक्तिकं त्वया
ब्रह्माण्डे कुत्रापि दृष्टचरं श्रुतचरं वा अस्ति ? तद्-अपूर्व-पदार्थस्य
मूल्यम् अप्य् अपूर्वम् । तत्रापि न वयं मुक्ता-व्यापारिणः किन्तु केवलं
भगवती-पादानाम् आदेशेन भवद्-आग्रहेण चात्र प्रवर्तिताः स्मः । तस्माच् चेद्
इच्छा स्यात् तर्हि मिथो निर्धारित-मूल्यं प्रस्तुतं दत्त्वा परम-चतुरा एता
मौक्तिकानि गृह्णन्तु । नो चेद् गृहं गच्छन्तु । पश्य मध्याह्न-प्रायो दिवसो
जातस् तद् वयम् अपि गोधन-सम्भालनाय गोवर्धनं गच्छामः ।
ततो नान्दीमुखी सनिर्वेदम् इव ललितान्तिकम् उपेत्य अनुच्चैः - सखि ललिते! सखि
विशाखे! भोः सर्वाः प्रियसख्यः!
ततः अद्भुत-तपस्विनि! तिष्ठ तिष्ठ इति नान्दीमुखीम् आक्षिप्य मां प्रति ललिता
स्मित्वा - धीर-ललित युवराज!
ततः परमानन्द-सन्दोहेन मया विचित्य विचित्य परमोत्तम-मौक्तिक-सङ्चयैः
स्व-हस्तेन विचित्र-शिल्प-कल्पनया राधाङ्ग-प्रत्यङ्गाभरणानि विरचय्य
सुवर्ण-सम्पुटे निधाय तन्-नाम-मुद्रया चिह्नितीकृत्य
ललिता-विशाखादि-सखी-मण्डलीनां च भूषणानि तथैव निर्माय पृथक् पृथक्
सम्पुटे न्यस्य तत्-तन्-नाम-मुद्रया चिह्नितीकृत्य तथैवाग्रथितान्य् अप्य्
उत्तम-मौक्तिकानि बहूनि च नान्दीमुख्या सह
मधुमङ्गल-सुबल-तत्-कालागतोज्ज्वल-वसन्त-कोकिलादि-हस्तेन
राधा-कुण्ड-निकुञ्ज-मन्दिरे प्रहितानि ।
राधया स्मित-ललित-ललिता-विशाखादि-सखीभिः समं स्मित-शवलित-हर्षेणादाय
सादर-मधुर-प्रचुरतर-पक्वान्न-ताम्बूल-वीटिकाभिर् मधुमङ्गलं
प्रणय-रूप-गन्ध-चन्दनैर् वर-ताम्बूलैश् च सुबलादिकं च सन्तोष्य
तद्-धस्तेन
स्व-हस्त-सम्पादित-सुरभि-सुकुमारारुण-कुसुम-विचित्रित-काञ्चन-यूथिका-म्
आल्य-कर्पूर-वासित-ताम्बूलोपढौकनेन निर्भरम् आनन्दितोऽहं

प्रणयाधिक्येन तन्-माल्य-भूषितस् तत्-ताम्बूलम् उपयुञ्जानः सखीभिः सह
गोसम्भालनाय गोवर्धनम् आगतः ।
ततश् च स्वर्ण-सम्पुटं समुध्घाट्य ललिता तद्-अलङ्करणेन सानन्दम्
आनन्दितां राधां प्रसाधयामास ।
तद् अनु ललिता-विशाखादयः सख्योऽपि परस्परं तत्-तत्-सम्पुटाभरणेनात्मानं
भूषयामासुः । ततस् ताः स्व-स्व-गृहे गत्वा
तत्-प्रचुरतराद्भुत-मौक्तिक-प्रदानेन स्व-स्व-पतिं स्व-स्व-गुरूंश् च परं
सन्तोष्य पुनर् गान्धर्वा-सरस्-तीर-गान्धर्वा-स्थानीम् अवाप्य मिथो
मन्-मधुर-मधुर-नर्म-वार्ता-विनोदेन सुखं विजह्रुः ।
सत्या - गोकुल-विलासाराम-मत्त-कोकिल! ततस् ततः ?
कृष्णः - प्रिये! श्रुतं श्रोतव्यम् । तद् अलं तद्-अति-वार्तयेति ब्रुवन्न् एव
तन्-मधुर-रहस्य-केलि-वृत्तान्तोद्घाटन-वैकुल्यातिशयेनाधैर्यं -
मत्-कण्ठस्य सुवर्ण-बन्धुर-मणि-व्रातोल्लसन्-मालिका
मच्-छब्द-ग्रहयोर् अलं परिलसत्-स्वर्णावतंस-द्वयी ।
मत्-कायस्य सुगन्धि-कुङ्कुम-लसच्-चर्चा परा सा कदा
हाहा यास्यति दृक्-पथं मम पुनः पुण्यैर् अगण्यैर् इह ॥
इति क्षणं मौनम् आलम्ब्य पुनः सौत्सुक्यं -
मद्-वक्षः-स्थल-चम्पकावलिर् इयं मन्-नेत्र-पद्म-द्वयी
सौधासिक्तिर् इयं मद्-एक-विलसत्-सर्वाङ्ग-लक्ष्मीर् इयम् ।
मत्-प्राणोरु-विहङ्ग-वल्लरिर् इयं मत्-कामित-श्रीर् इयं
मज्-जीवातुर् इयं मया पुनर् अहो हा हा कदा लप्स्यते ॥
इति विलपन् साश्रु-धारस् तल्-लीला-स्मरण-विह्वलं भूमौ निपत्य स-शब्दं
रुदन्तं मधुमङ्गलम् आलिङ्ग्य तद् अनु - प्राण-वल्लभे! त्वम् एव जीवातु-रूपा
राधासीति स-कम्पं स-गद्गदं लपन् तां सत्यां परिष्वज्य मुहुर् मुहुर्
दीर्घम् उष्णं च उच्चैर् निशसन्न् आसीत् ।
सत्यभामा च - सम्भ्रमेण साश्रु-रोमाञ्चा निज-शाटिकाञ्चलेन तं वीजयन्ती
तूष्णीम् आसीत् ।
इत्य् अखिल-वृत्तान्तं पौर्णमासी-शिष्या समञ्जसा-मुखाद् आकर्ण्य सरोमाञ्चं
सकौतुकं सव्यथं लक्ष्मणा प्राह - सखि समञ्जसे! ततस् ततः ?
समञ्जसा -- ततः प्रथमम् अतिसम्भ्रमेण क्षणं तूष्णीं स्थित्वा तद् अनु -
प्राणनाथ! निखिल-व्रज-जनैक-जीवन! जय जय धैर्यम् अवलम्बस्व धैर्यम्
अवलम्बस्व । समाश्वासीहि समाश्वासीहीति वैयग्र्य-विशङ्कट-ध्वनिं
भाषमाणया मुहुर् मुहुर् विजनेन मृदु मृदु मधुराङ्ग-मार्जनेन
गोकुल-गमनार्थ-प्रार्थनादिभिर् एव निज-जीवित-नाथं शनैः शनैः
सन्धुक्षितीकृत्य निजानन्त-सुख-सुधा-सिन्धून् निजानन्त-प्राण-परस्पराम् अपि
तृणवद् ध्रुवम् अनपेक्ष्य सदा
चिकीर्षित-निज-परमाभीष्ट-तत्-सुखाभास-लव-लेशया
तच्-चरण-पङ्कजैक-गत्या सत्यया तदानीम् एव सखी-द्वारा
तत्रानीत-श्रीमद्-उद्धव-मन्त्रि-राज-सन्निरूपिते समागामिनि परश्वोऽहनि
मधुर-दध्यन्नादि-भोजनानन्तरं

गुरु-दिन-सित-दशमी-धनिष्ठाभ-शुभ-योग-सम्भावित-विविध-गुणाभिरा
जिताभिजिन्-नाम-सन्-मुहूर्त-वरे सर्वतो नैर्विघ्न्येन झटिति
समस्त-प्रशस्त-शस्तोत्पादन-पुरःसर-गोकुल-पुर-प्रवेश-सम्पादयित्रीं
परम-मङ्गल-कुलोज्ज्वलित-यात्रां विधाय सविनय-निर्बन्धेन
पूज्य-चरण-श्रीमद्-अग्रज-महानुभावं गोकुल-गमनार्थम् अत्युत्कण्ठितयम्
अपि द्वारका-पुराभिभावनार्थम् अभिसंरक्ष्य तत्रभवती
श्री-भगवती-पाद-पद्मान् पुरो निधाय सार्धम् उद्धव-रोहिणीश्वरीभ्यां
सकल-मङ्गलालिङ्गितो मधुमङ्गलालङ्कृतः श्री-श्रीमद्-व्रज-नव-युवराजस्
तत्-क्षणाद् एव द्रुतम् इतश् चलित्वा श्रीमता नन्दीघोष-रथेन
श्री-गोकुलोपशल्यम् आसाद्य
प्रमद-सम्भृत-चिन्ताभिलषित-निजाभिलषित-निजाभीर-शृङ्गार-निकरेणाति-भ्र्
आजमानः सन् श्रीमति निज-व्रज-पुरे शुभ-प्रवेशम् अवश्यं करिष्यतीति
सुदृढं सर्व-सम्मत्या निर्णीतम् अस्तीति
तत्-परिवेशित-मधुर-समाचार-सुधासारम् आनन्दासार-सम्प्लुता
श्रवण-चषकैः समाचम्य
परम-सौभाग्यवती-शिरोमणि-मञ्जरी-सत्यभामासमकक्ष-पट्ट-महिषी
सकल-सल्लक्षण-गुण-लक्षोज्ज्वलित-लक्ष्मणा सौत्सुक्यं साललाप -- सखि
समञ्जसे! एतन्-मधुर-रस-वार्ताश्रवणाद् अतीव उत्कण्ठिताहं
श्री-यादवेन्द्रेण सार्धं गोष्ठेन्द्र-गोष्ठम् अवाप्य
राधा-सख्य-पुष्प-सौरभ्येनात्मानं वासयितुम् अभिलषामि ।
समञ्जसा - सखि तथैव सर्वथा भवतु भवत्या इति ।
आददानस् तृणं दन्तैर् इदं याचे पुनः पुनः ।
श्रीमद्-रूप-पदाम्भोज-धूलिः स्यां जन्म-जन्मनि ॥1॥
यस्याज्ञा-सुधया प्रबोधित-धिया मुक्ता-चरित्रैर् मया
गुच्छः पुष्प-भरैर् व्यधायि य इह श्री-रूप-संशिक्षया ।
जीवाख्यस्य मद्-एक-जीवित-तनोस् तस्यैव दृक्-षट्पदी
घ्राणैस् तं परिभूषितं न तनुतां तत्-केलि-शीधूत्क-धीः ॥2॥
मुक्ता-चरित्र-पुष्पौघैर् गुच्छं गुम्फितम् अद्भुतम् ।
वतंसतु मत्-स्नेहात् श्रीमद्-रूप-गणो रहः ॥3॥
यस्य सङ्ग-बलतोऽद्भुता मया
मौक्तिकोत्तम-कथा प्रचारिता ।
तस्य कृष्ण-कवि-भूपतेर् व्रजे
सङ्गतिर् भवतु मे भवे भवे ॥4॥